دوره 24، شماره 6 - ( بهمن و اسفند 1404 )
جلد 24 شماره 6 صفحات 48-31 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Research code: 9904242558
Ethics code: IR.UMSHA.REC.1399.863
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Barati M, Bashirian S, Barati M, Khazaei S, Jenabi E, Gholami L et al . Investigating the Effect of Educational Intervention on Oral Health Literacy in Pregnant Women Referring to Comprehensive Health Centers in Arak, 2022. TB 2025; 24 (6) :31-48
URL: http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-3882-fa.html
URL: http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-3882-fa.html
براتی مریم، بشیریان سعید، براتی مجید، خزایی سلمان، جنابی انسیه، غلامی لیلا و همکاران.. بررسی تاثیر مداخله آموزشی بر سواد سلامت دهان و دندان زنان باردار مراجعه کننده به مراکز خدمات جامع سلامت شهر اراک در سال 1401. طلوع بهداشت. 1404; 24 (6) :31-48
دانشگاه علوم پزشکی اراک ، barati85@gmail.com
واژههای کلیدی: بارداری، سواد سلامت، بهداشت دهان و دندان، کار آزمایی کنترل دار تصادفی شده، ارتقای سلامت
| چکیده (HTML) (304 مشاهده)
متن کامل: (89 مشاهده)
بررسی تاثیر مداخله آموزشی بر سواد سلامت دهان و دندان زنان باردار مراجعه کننده به مراکز خدمات جامع سلامت شهر اراک در سال 1401
نویسندگان: مریم براتی1، مجید براتی2، سعید بشیریان3، سلمان خزایی4، انسیه جنابی5، لیلا غلامی6 سمانه شیر احمدی7
1.نویسنده مسئول: استادیار گروه آموزش بهداشت و ارتقای سلامت، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی اراک، اراک، ایران شماره تماس: 09186030112 Email: barati85@gmail.com
2.دانشیار گروه آموزش بهداشت و ارتقای سلامت، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران
3.استاد گروه آموزش بهداشت و ارتقای سلامت، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران
4.دانشیار گروه اپیدمیولوژی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران
5.دانشیار گروه مامایی، دانشکده پرستاری و مامایی، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران
6.استادیار گروه پریودانتیکس، مرکز تحقیقات دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران
7.استادیار گروه سلامت دهان و دندان اجتماعی، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران
چکیده
مقدمه: سواد سلامت یک تعیین کننده کلیدی برای رفتارها و پیامدهای مرتبط با سلامت است. مطالعه حاضر با هدف بررسی تاثیر مداخله آموزشی بر سواد سلامت دهان و دندان زنان باردار مراجعه کننده به پایگاههای سلامت شهر اراک در سال 1401 انجام شد.
روش بررسی: مطالعه حاضر یک کارآزمایی آموزشی کنترل دار تصادفی شده بود و در بین 105 نفر (54گروه مداخله و51 نفر گروه کنترل) از زنان باردار مراجعه کننده به پایگاههای سلامت شهر اراک انجام شد. مداخله آموزشی به صورت مجازی (از هفته 12 تا 24) و از طریق شبکه اجتماعی انجام شد. ابزار گردآوری داده ها، سوالات مربوط به اطلاعات دموگرافیک و پرسشنامه استاندارد(OHL-AQ) Oral Health Literacy Adults Questionnaire بود که برای سنجش سواد سلامت دهان و دندان، قبل و سه ماه پس از پایان مداخله آموزشی در دو گروه تکمیل گردید. داده ها گردآوری و با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه 22 تحلیل شدند.
یافتهها: سه ماه بعد از مداخله آموزشی، از نظر سطح سواد سلامت دهان و دندان بین گروه مداخله و کنترل تفاوت معنی دار (022/0P=) وجود داشت. 28% از شرکت کنندگان در گروه مداخله، سواد سلامت کافی داشتند که سه ماه بعد از مداخله آموزشی این میزان به 40% افزایش یافت. بعد از مداخله در حیطه درک مطلب و تصمیم گیری بین گروه مداخله و کنترل تفاوت معنی دار وجود داشت.
نتیجهگیری: بر اساس نتایج مطالعه حاضر، مداخله آموزشی در رابطه با سواد سلامت دهان و دندان در زنان باردار بر سطوح سواد سلامت دهان و دندان ایشان، موثر بود.
واژههای کلیدی: بارداری، سواد سلامت، بهداشت دهان و دندان، کار آزمایی کنترل دار تصادفی شده، ارتقای سلامت
این مقاله از پایاننامه مقطع دکتری استخراج شده است.
شکل 1: فلوچارت نمونه گیری
شکل 2: فلوچارت مداخله
در دوران بارداری حفظ سلامت دهان و دندان به دلیل اثرات کوتاهمدت و بلندمدت بر سلامتی زنان و کودکان و ارتباط مستقیم با کیفیت زندگی آنان، از اهمیت بالایی برخوردار است(26). نتایج مطالعه حاضر نشان داد که میانگین نمره سواد سلامت دهان و دندان زنان باردار در گروه مداخله، بعد از مداخله آموزشی به صورت مجازی و به مدت سه ماه در طول نیمه دوم بارداری و پس از سه ماه پیگیری، افزایش آماری معناداری داشت و از 28% به 40% افزایش یافت. در حالی که بعد از مداخله تغییر معناداری در میانگین نمره سواد سلامت گروه کنترل مشاهده نشد. این نتیجه همسو با مطالعات متعددی است که اثربخشی برنامههای مداخلهای از جمله مطالعه ی اردکانی و همکاران(27) بر میانگین نمرات سواد سلامت دهان و دندان دختران نوجوان ایران، مطالعه سعادت حسینی و همکاران(28) در بین دانش آموزان دختر، در مطالعه دودویتز و همکاران(29) در بین مهاجران، در مطالعه کئور و همکاران(30) در بین والدین و در مطالعه کوئن کو و همکاران(31) در بین دانشجویان پرستاری، مطالعه روزبه و همکاران(32) در بین زنان باردار در یزد و در مطالعه زارع و همکاران(33) در زنان خواستار فرزند در یزد، را در گروههای جمعیتی مختلف به اثبات رساندهاند. با این وجود، ناهمسویی مشاهده شده در برخی پژوهشها نظیر مطالعه نوابی و همکاران(34) بیانگر آن است که سواد سلامت، سازهای پیچیده و چندبعدی است که پاسخ آن به مداخلات، تحت تأثیر متغیرهای مداخله قرار دارد. به نظر میرسد تفاوت در نتایج مطالعات، فراتر از تفاوت در متدولوژی یا جمعیت هدف، می تواند به مکانیسم انتقال پیام در مداخله باز گردد. در واقع، سواد سلامت تنها با ارائه اطلاعات افزایش نمییابد؛ بلکه نیازمند مداخلاتی است که بتواند دانش را به عملکرد تبدیل کند. گرایش روزافزون به استفاده از نظریههای رفتاری (مانند نظریه انگیزش محافظت، تئوری رفتار برنامهریزیشده و الگوی اعتقاد بهداشتی) در مطالعات اخیر(27،35،36)، نشان دهنده این است که در آنها مکانیزم مداخله با تکیه بر چهارچوب تئوریکی مشخص شده است. در مطالعه حاضر نیز تنها تکیه صرف بر ارائه اطلاعات صورت نپذیرفته است و مداخلاتی تعاملی با شرکت کنندگان در راستای ارتقای سطوح بالاتر سواد سلامت صورت پذیرفته است. بنابراین به نظر می رسد طراحی مداخلات با در نظر گرفتن ابعاد مختلف سواد سلامت می تواند بسیار کمک کننده باشد.
در مطالعه حاضر در حیطه درک مطلب، در بین گروه مداخله و کنترل بعد از مداخله آموزشی تفاوت معنی دار مشاهده شد.
در مطالعه بالبا و همکاران(37) و حسینی و همکاران(28) نیز همسو با مطالعه حاضر، بعد از مداخله آموزشی در حیطه درک مطلب تفاوت معنی دار وجود داشت(37). اگرچه در بسیاری از مطالعات سواد سلامت به عنوان یک متغیر کلی در نظر گرفته شده است و به بررسی تغییرات ابعاد سواد سلامت دهان و دندان در قبل و بعد از مداخلات پرداخته نشده است. به طور کلی درک اطلاعات بهداشتی مرتبط با دهان و دندان به عنوان یک پیش نیاز برای تسهیل در تصمیم گیری های متناسب برای استفاده از خدمات سلامتی در مداخلات ارتقای سلامت ضروری به نظر می رسد.
همچنین در مطالعه حاضر در بین گروه مداخله و کنترل بعد از مداخله آموزشی در خصوص حیطه تصمیم گیری تفاوت معنی دار مشاهده شد. مطالعه سیستماتیک در خصوص سواد سلامت در بین زنان در قبل از بارداری نشان داد بیشتر مطالعات شناساییشده به سواد سلامت عملکردی شامل اطلاعات، درک، دانش، دانش سلامت دهان، ادراک، رفتار و سبک زندگی پرداختهاند در حالیکه در مطالعات محدودی به سواد سلامت انتقادی پرداخته بودند که عمدتاً بر تصمیمگیری متمرکز بودند(38). در همین راستا بهبود ارتباط بین افراد و ارائه دهندگان خدمات درمانی دندانپزشکی یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر تصمیمات و رفتارهای افراد، به ویژه در نظام سلامت است(9).
در مطالعه حاضر، مشابه با مطالعه حسینی و همکاران(28)، سواد انتقادی در برخی موارد با طراحی سناریوها و ارزیابی پاسخهای افراد به موقعیتهای پیشنهادی ارزیابی شد. بنابراین اگرچه مفهوم سواد سلامت از مطالعه مهارتهای خواندن و اعداد که برای عملکرد مناسب در محیط مراقبتهای بهداشتی ضروری هستند، سرچشمه گرفته است، اما معنای آن به جستجوی اطلاعات، تصمیمگیری، حل مسئله، تفکر انتقادی و ارتباطات گسترش یافته است که به بسیاری از مهارتهای اجتماعی، شخصی و شناختی است که برای عملکرد در سیستم سلامت ضروری هستند، نیازمند است(39) و ارتقای عملکرد در این حوزه ها تنها با ارائه صرف اطلاعات در زمینه های مختلف امکان پذیر نمی باشد و به نظر میرسد تحقیقات آینده باید ترکیبی از روشهای مختلف از جمله ارتباطات تعاملی برای ارتقای ابعاد مختلف سواد سلامت صورت پذیرد.
در مطالعه حاضر مداخله آموزشی مبتنی بر آموزش الکترونیک و استفاده از شبکه مجازی واتساپ بود. مطالعه بالبا و همکاران(37) و همچنین مطالعه تیراپوسوا و همکاران(40) نشان داد مداخله آموزشی مبتنی بر موبایل بر میانگین نمرات سواد سلامت دهان و دندان در بیماران ارتودنسی موثر است. در حالیکه در مطالعه ابراهیمی و همکاران(41) در بین مراجعین به دانشکده دندانپزشکی نشان داد پس از سه ماه پیگیری، آموزش آنلاین نسبت به آموزش حضوری سنتی، در بهبود سواد سلامت دهان و دندان، اثربخشی کمتری داشت. در مطالعه حاضر مدت زمان مداخله آموزشی به صورت مجازی به مدت سه ماه از دوران بارداری را شامل می شد. به نظر می رسد در مداخلات مبتنی بر آموزش مجازی، کیفیت و مدت زمان مداخله آموزشی در تاثیر گذاری بر سواد سلامت به عنوان یک پیامد از اهمیت ویژه ای برخوردار باشد.
به طور کلی یک مطالعه سیستماتیک نشان داد که مداخلات سلامت مبتنی بر موبایل (mHealth) و سلامت الکترونیک (eHealth) به طور مداوم دانش و رفتارهای سلامت دهان و دندان را در جمعیتهای مختلف، از جمله مراقبان، سالمندان و دانشجویان دندانپزشکی، بهبود میبخشند(42). با توجه به اینکه آموزش حضوری زمان بر است و زمان و نیروی انسانی و بودجه بیشتری نیاز دارد(41) استفاده از آموزش مجازی می تواند توجیه پذیر باشد. با این حال، آموزش مجازی نیز محدودیتهایی دارد که میتوان با استانداردسازی بر اثربخشی آن افزود. بنابراین به نظر می رسد آموزش الکترونیک به دلیل شخصی سازی زمان آموزش و عدم لزوم حضور در زمان و مکان خاصی می تواند در آموزشهای دوران بارداری بسیار کمک کننده باشد.
از نقاط قوت مطالعه حاضر استفاده از پرسشنامه معتبر و روا در مطالعه بود. از محدودیتهای مطالعه حاضر میتوان به در نظر نگرفتن پیامدهای بالینی در مطالعه اشاره کرد که می توانند به عنوان پیامدهای عینی مطالعه در نظر گرفته شوند. شرکت کنندگان تنها از بین زنان باردار دارای پرونده در پایگاه سلامت مراکز خدمات جامع سلامت انتخاب شدند که می تواند یکی دیگر از محدودیتهای مطالعه حاضر باشد.
سواد سلامت دهان و دندان به عنوان یک حوزه مهم در تحقیقات سلامت و یک تعیین کننده سلامت کلیدی در ارتقای سلامت دهان و دندان می باشد. مداخله آموزشی به صورت مجازی موجب ارتقای سواد سلامت دهان و دندان زنان باردار شد.
اگرچه در نهایت تغییر در رفتارهای سلامت دهان و دندان و شاخص های دهان و دندان و ارتقای سلامت دهان و دندان زنان باردار مورد نظر است. بنابراین تحقیقاتی با سنجش شاخص های بالینی و در گروه های متفاوت از نظر فرهنگی اجتماعی پیشنهاد می گردد.
ملاحظات اخلاقی
مطالعه حاضر در کمیته اخلاق در پژوهش دانشگاه علوم پزشکی همدان به تصویب رسید (IR.UMSHA.REC.1399.863).
سهم نویسندگان
سعید بشیریان، مجید براتی و مریم براتی مطالعه را طراحی کردند؛ مریم براتی و مجید براتی مداخله را انجام دادند؛ سلمان خزایی و مریم براتی داده ها را تجزیه و تحلیل کردند؛ انسیه جنابی، لیلا غلامی، مریم براتی و سمانه شیر احمدی نسخه خطی را نوشتند.
نویسندگان نسخه نهایی را مطالعه و تایید نموده و مسئولیت پاسخگویی در قبال پژوهش را پذیرفته اند.
حمایت مالی
این پژوهش توسط معاونت تحقیقات دانشگاه علوم پزشکی همدان با شماره (9904242558) تامین مالی شده است.
تضاد منافع
نویسندگان هیچگونه تعارض منافعی را عنوان نکردند.
تقدیر و تشکر
از معاونت محترم بهداشتی دانشگاه اراک به دلیل همکاری در اجرای طرح در مراکز و پایگاه های سلامت شهر اراک و دانشگاه علوم پزشکی همدان به دلیل حمایت مالی طرح، تشکر و قدردانی به عمل می آید.
نویسندگان: مریم براتی1، مجید براتی2، سعید بشیریان3، سلمان خزایی4، انسیه جنابی5، لیلا غلامی6 سمانه شیر احمدی7
1.نویسنده مسئول: استادیار گروه آموزش بهداشت و ارتقای سلامت، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی اراک، اراک، ایران شماره تماس: 09186030112 Email: barati85@gmail.com
2.دانشیار گروه آموزش بهداشت و ارتقای سلامت، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران
3.استاد گروه آموزش بهداشت و ارتقای سلامت، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران
4.دانشیار گروه اپیدمیولوژی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران
5.دانشیار گروه مامایی، دانشکده پرستاری و مامایی، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران
6.استادیار گروه پریودانتیکس، مرکز تحقیقات دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران
7.استادیار گروه سلامت دهان و دندان اجتماعی، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران
چکیده
مقدمه: سواد سلامت یک تعیین کننده کلیدی برای رفتارها و پیامدهای مرتبط با سلامت است. مطالعه حاضر با هدف بررسی تاثیر مداخله آموزشی بر سواد سلامت دهان و دندان زنان باردار مراجعه کننده به پایگاههای سلامت شهر اراک در سال 1401 انجام شد.
روش بررسی: مطالعه حاضر یک کارآزمایی آموزشی کنترل دار تصادفی شده بود و در بین 105 نفر (54گروه مداخله و51 نفر گروه کنترل) از زنان باردار مراجعه کننده به پایگاههای سلامت شهر اراک انجام شد. مداخله آموزشی به صورت مجازی (از هفته 12 تا 24) و از طریق شبکه اجتماعی انجام شد. ابزار گردآوری داده ها، سوالات مربوط به اطلاعات دموگرافیک و پرسشنامه استاندارد(OHL-AQ) Oral Health Literacy Adults Questionnaire بود که برای سنجش سواد سلامت دهان و دندان، قبل و سه ماه پس از پایان مداخله آموزشی در دو گروه تکمیل گردید. داده ها گردآوری و با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه 22 تحلیل شدند.
یافتهها: سه ماه بعد از مداخله آموزشی، از نظر سطح سواد سلامت دهان و دندان بین گروه مداخله و کنترل تفاوت معنی دار (022/0P=) وجود داشت. 28% از شرکت کنندگان در گروه مداخله، سواد سلامت کافی داشتند که سه ماه بعد از مداخله آموزشی این میزان به 40% افزایش یافت. بعد از مداخله در حیطه درک مطلب و تصمیم گیری بین گروه مداخله و کنترل تفاوت معنی دار وجود داشت.
نتیجهگیری: بر اساس نتایج مطالعه حاضر، مداخله آموزشی در رابطه با سواد سلامت دهان و دندان در زنان باردار بر سطوح سواد سلامت دهان و دندان ایشان، موثر بود.
واژههای کلیدی: بارداری، سواد سلامت، بهداشت دهان و دندان، کار آزمایی کنترل دار تصادفی شده، ارتقای سلامت
این مقاله از پایاننامه مقطع دکتری استخراج شده است.
مقدمه
علی رغم اینکه بارداری یک وضعیت گذراست اما شرایط مختلف فیزیولوژیک و روانشناختی در دوران بارداری منجر به بهداشت دهان و دندان نامناسب در دوران بارداری میشود(1). تغییراتی که با افزایش فیزیولوژیکی سطح هورمون استروژن، تغییرات میکروبی در فلور دهان، تغییرات رژیم غذایی روزانه، مصرف مکرر میان وعده و استفراغ اتفاق می افتد، زنان باردار را در برابر مشکلاتی مانند ژنژیویت، ضایعات لثه، لق شدن دندان، فرسایش دندان، پوسیدگی دندان و پریودنتیت، آسیب پذیرتر می کند(2،3).
اکنون مشخص شده است که وجود بیماری های پریودنتال پیشرونده با پیامدهای نامطلوب بارداری از جمله خطر زایمان زودرس و بروز کوریوآمنیونیت، پره اکلامپسی زودرس و همچنین خطر رشد محدود داخل رحمی مرتبط است(4،5). در حالیکه تحقیقات نشان داده اند، 51% از زنان باردار دارای دندان پوسیده درمان نشده (untreated tooth decay) هستند و همچنین، احتمال ابتلا به التهاب لثه در زنان باردار، ۵۰ درصد بیشتر از جمعیت عمومی است و عدم درمان این آسیبها، میتوانند منجر به درد، عفونت، اضطراب و ناراحتی در جویدن شوند و بر کیفیت زندگی زن باردار تأثیر منفی بگذارند(1). اگرچه روشن است که بیماریهای دهان و دندان ماهیتی پیچیده و چند عاملی دارند؛ بهطوری که این بیماریها تحت تأثیر مجموعهای از عوامل بیولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و محیطی قرار میگیرند و تعیینکنندههای متعددی بر آنها مؤثر است(6).
یکی از این تعیین کننده های کلیـدی برای رفتـارها و پیامـدهای
مرتبط با سلامت، سواد سلامت است. محدودیت در سواد سلامت منجر به تضعیف دانش و مهارتهای خودمراقبتی، کاهش تبعیت دارویی و استفاده از خدمات بهداشتی و در نهایت افزایش مرگومیر و هزینههای سلامت میگردد(6). همچنین سواد سلامت محدود با رفتارهای ناسالم در دوران بـارداری مرتبـط است(7). سواد سلامـت دهـان و دندان (OHL: Oral Health Literacy) به عنوان زیرشاخهای از سواد سلامت، به ظرفیت افراد در بدست آوردن، ارزیابی و درک اطلاعات پایه دهان و دندان و خدمات، برای گرفتن تصمیمات مناسب سلامتی اطلاق میشود(8).
در مطالعات مختلف، بین سواد سلامت دهان و دندان و پیامدهای سلامتی دهان و دندان ارتباط معنی دار نشان داده شده است(9). سواد سلامت دهان و دندان پایین، ظرفیت درک دستورالعملهای دندانپزشکان را محدود میکند، که نهایتاً مانع حفظ سلامت دهان و دندان میشود(10).
همچنین مطالعات مختلف نشان داده اند که بین سواد سلامت دهان و دندان پایین و کیفیت زندگی مرتبط با دهان و دندان ضعیف ارتباط وجود دارد(11،12). به طور مثال مطالعه بر روی 520 زن باردار در برزیل نشان داد، زنانی که سواد سلامتِ دهان و دندان پایینتری داشتند، احتمال بیشتری داشت که کیفیت زندگیِ مرتبط با دهان و دندانِ ضعیفتری را گزارش کنند(13).
در ارتباط با سطح سواد سلامت در زنان باردار نتایج یک مطالعه مروری نظام مند نشان داد در کشورهای با سطح درآمد بالا، زنان باردار از سواد سلامت نسبتاً مطلوبی برخوردارند در حالی که در کشورهای زیر سطح فقر، زنان باردار سواد سلامت محدودی دارند(14). مطالعات در ایران نشان دادند که سواد سلامت دهان و دندان به طور کلی از وضعیت مطلوبی برخوردار نبود(15،16).
سواد سلامت دهان و دندان در بین زنان باردار نیز، در مطالعات مختلف به صورت متوسط و پایین گزارش شد. به طور مثال در مطالعه ای توصیفی که در بین 250 زن باردار در شیراز انجام شد، نمره سواد سلامت دهان و دندان را در حد متوسط ارزیابی شد(17).
مطالعه براتی و همکاران نیز در اراک در بین 275 زن باردار نشان داد که تنها 38% از زنان باردار شرکت کننده دارای سواد سلامت کافی بودند(18). مطالعه کریمی افشار در کرمان نیز نشان داد که 4/59% از زنان باردار شرکت کننده در مطالعه، دارای سواد سلامت ناکافی بودند(19). با توجه به اینکه بارداری یک دوره حساس در طول زندگی است، یک زمان ایدهآل برای تأثیر مثبت بر سلامت دهان و دندان زنان باردار و همچنین فرزندان در حال رشد آنها است(20).
در حالی که نتایج مرور سیستماتیک نوابی و همکاران(7) و همچنین مرور سیستماتیک زیبلینی و همکاران(14) در سال 2021 در مورد مداخلات ارتقای سواد سلامت در بارداری و تاثیرات آن بر پیامدهای سلامتی نشان دادند که مداخلات ارتقای سواد سلامتی محدودی در زنان باردار انجام شده است. بنابراین با توجه به محدودیت مطالعات موجود در این زمینه و فقدان پژوهش در جامعه مورد نظر، انجام مطالعه حاضر ضروری به نظر می رسد.
از سویی شبکه های اجتماعی با توجه به ویژگیهای مختلف مثل حمایت اجتماعی، توانمندسازی، تاثیر همنوعان و تبادل اطلاعات و احساسات به صورت تعاملی، پتانسیل درگیر کردن افراد را در مداخلات بهداشتی را دارد(21). در حالی که در مداخلات ارتقای سلامت دهان و دندان زنان باردار از شبکههای اجتماعی به صورت محدود استفاده شده است(22).
بنابراین با توجه به اهمیت سلامت دهان و دندان در دوران بارداری به عنوان یک تعیین کننده کلیدی بر بهداشت دهان و دندان مادر باردار و کودک و محدودیت مداخلات در زمینه ارتقای سلامت دهان و دندان در دوران بارداری، مطالعه ی حاضر با هدف بررسی تاثیر مداخله آموزشی بر سطح سواد سلامت دهان و دندان زنان باردار بر اساس آموزش مجازی انجام گردید.
روش بررسی
مطالعه حاضر یک کارآزمایی کنترل دار تصادفی شده بود که به منظور تعیین تأثیر مداخلات آموزشی به صورت مجازی بر ارتقای سواد سلامت دهان و دندان در بین زنان باردار شهر اراک انجام گرفت. رضایت نامه آگاهانه از کلیه خانم های باردار شرکت کننده در مطالعه دریافت شد. مکان انجام مطالعه، پایگاهای سلامت شهر اراک بود و زمان انجام مطالعه از دی ماه سال 1400 تا آذر ماه سال 1401 بود.
نمونه پژوهش، 105 نفر از زنان باردار مراجعه کننده به پایگاههای سلامت شهر اراک بودند. روش نمونه گیری چند مرحله ای بود. بدین صورت که پایگاه های سلامت بر اساس مناطق پنج گانه شهرداری تفکیک شدند. هر یک از مناطق به عنوان یک خوشه در نظر گرفته شد. با توجه به وسعت منطقه و تراکم جمعیت، از هر یک از خوشه ها به صورت تصادفی ساده تعدادی از پایگاه ها انتخاب شدند.
(39پایگاه از 50 پایگاه) و به صورت تصادفی در گروه کنترل (20 پایگاه) و گروه مداخله (19 پایگاه) قرار گرفتند. نمونه ها در هر پایگاه به صورت تصادفی ساده سیستماتیک و از بین زنان باردار دارای معیارهای ورود از سامانه سیب استخراج شدند. چارت نمونه گیری در شکل 1 ارائه شده است.
معیار ورود به مطالعه شامل داشتن پرونده بارداری در یکی از پایگاههای سلامت شهر اراک، رضایت آگاهانه جهت شرکت و ادامه مطالعه، سه ماهه اول بارداری، سن 16 تا46 سال، داشتن شرایط برای استفاده از شبکه های مجازی و معیار خروج از مطالعه سقط، زایمان زودرس، مشکلات پیچیده دوران بارداری، عدم همکاری در فعالیت های مشارکتی در آموزش مجازی بود. تمامی اصول اخلاقی در این مقاله در نظر گرفته شده است. شرکتکنندگان در جریان هدف پژوهش و مراحل اجرای آن قرار گرفتند. آنها همچنین از محرمانه بودن اطلاعات خود اطمینان داشتند و میتوانستند هر زمان که می خواستند مطالعه را ترک کنند و در صورت تمایل، در پایان مطالعه نتایج پژوهش در اختیار آنها قرار می گرفت.
از شرکتکنندگان رضایت نامه آگاهانه کتبی اخذ شد. اصول APA و کنوانسیون هلسینکی نیز رعایت شد. با در نظر گرفتن دو گروه آزمون و کنترل جهت تعیین حجم نمونه از رابطه زیر استفاده شد:
با توجه به مطالعه شمسی و همکاران(23) (اختلاف رفتار قبل و
بعد از مداخله: 7/0 ± 30/0) و مقدار اندازه اثر(d) به دست آمده برابر 4/0، و لحاظ نمودن توان آزمون 80% و فاصله اطمینان 95% (
) و با لحاظ کردن 10 درصد ریزش احتمالی نمونه ها، نمونه ها برای مرحله مداخله ای مطالعه 105 نفر محاسبه شد که بین دو گروه تقسیم شد (گروه کنترل=52 نفر، گروه مداخله=52نفر). به علت جلوگیری از آلودگی داده ها (Data contamination) مراکز گروه کنترل و مداخله متفاوت از هم انتخاب شدند.
ارائه اطلاعات نیز تنها در گروه های مجازی ایجاد شده به صورت جداگانه (گروه واتساپی مداخله و گروه واتساپی کنترل) و با اعضای مشخص صورت می پذیرفت. در گروه کنترل نیز پیامهایی آموزشی به غیر از مطالب مرتبط با بهداشت دهان و دندان ارسال می شد تا امکان کنجکاوی آنها از جستجوی مطالب در گروه دیگر کاهش دهد. به دلیل حساسیت زدایی به جای "گروه کنترل" و "مداخله" از نام های کلی به طور مثال "گروه سیب سلامت 1 و 2" برای نامگذاری گروه ها استفاده شد.
به شرکت کنندگان اطمینان داده شد که اطلاعات ایشان به صورت محرمانه نگهداری خواهد شد. تمامی پرسشنامه ها بدون نام و نام خانوادگی بود. بعد از تکمیل پرسشنامه ها یک کد به پرسشنامه داده می شد و در پایان مداخله پس از تکمیل پس آزمون، مجدداً همان کد که در مرحله قبل از مداخله به پرسشنامه تعلق گرفته بود، در پرسشنامه فرد درج می شد. همچنین با توجه به اینکه برنامه آموزشی به صورت غیر حضـوری بود، جهـت هر یک از اعضـا بستـه اینترنتی به صورت
ماهـانه (سه ماه مـتوالی) خریـداری و در اختیـار اعضـای گـروه
هدف قرار می گرفت.
ابزار مورد استفاده در این مطالعه پرسشنامه استاندارد(OHL-AQ) Oral Health Literacy Adults Questionnaire بود که برای سنجش سواد سلامت دهان و دندان زنان باردار استفـاده شد. روایـی و پایایـی پرسشـنامه(OHL-AQ) قبـلا در
جوامـع ایرانی و غیر ایرانی تایید شده است(24،25).
پرسشنامه توسط شرکت کننده قرائت و سپس تکمیل می گردد.
همچنین پرسشنامه دارای یک مصاحبه کوتاه، برای تکمیل بخش شنیداری است.
نسخه نهایی پرسشنامه، 17 سوال، در چهار بخش دارد: درک مطلب، کار با اعداد، گوش کردن و تصمیم گیری. درک مطلب شامل سه جمله کامل نشده درباره دانش بهداشت دهان و دندان است. پنج انتخاب برای هر کلمه کامل کننده جمله پیشنهاد شده است. شرکت کننده ها جمله ها را میخوانند و یکی از گزینه ها را انتخاب می کنند. گزینه نمی دانم هم وجود داشت.
بخش کار با اعداد، شامل چهار سوال، مربوط به نسخه مصرف آموکسی سیلین (دو سوال) و دستورالعمل دهانشویه سدیم فلوراید (دو سوال) است. نسخه و راهنما در یک کادر نوشته شده اند. بخش شنیداری، از دو سوال درباره دستورالعمل بعد از کشیدن دندان تشکیل شده است. این بخش با اجرای مصاحبه کننده است. مصاحبه کننده سه جمله را، دوبار با صدای بلند می خواند. مصاحبه شونده گوش می کند و سپس به سوال های بخش شنیداری پاسخ می دهد.
با توجه به اینکه پرسشنامه ها از طریق شبکه اجتماعی واتساپ تکمیل گردید برای تکمیل قسمت شنیداری، متن مورد نظر دو بار به صورت تلفنی برای شرکت کنندگان قرائت می شد و از آنها درخواست می شد به سوالات بخش شنیداری پاسخ دهند. بخش تصمیم گیری حاوی پنج سوال مربوط به مشکلات بهداشت دهان و دندان است. مصاحبه کننده در خواندن، پاسخ دادن یا مفهوم سوال ها به شرکت کننده کمکی نمی کند، اما اگر نیاز باشد در مورد چگونگی تکمیل قسمتهای مختلف پرسشنامه توضیح می دهد.
به علاوه مصاحبه گر باید سوالهای جا افتاده را چک کند و از پاسخ دهنده بخواهد که گزینه نمی دانم را انتخاب کند. به هر پاسخ درست، امتیاز یک و به هر پاسخ غلط، امتیاز صفر تعلق می گیرد. پاسخ های صحیح برای به دست آمدن نمره کل ( از0تا 17) جمع می شود. حداقل نمره و حداکثر نمره برای سوالات درک مطلب از صفر تا 6 ، بخش توانایی درک و کار با اعداد از صفر تا 4، بخش گوش کردن صفر تا 2 و بخش تصمیم گیری از صفر تا 5 می باشد. به منظور آنالیز اطلاعات، سواد سلامت دهان و دندان به سه دسته تقسیم می شود: کسب نمره از صفر تا 9 امتیاز به عنوان سواد سلامت ناکافی، 10تا 11 نمره به عنوان سواد سلامت متوسط و از 12 تا 17 نمره به عنوان سواد سلامت کافی در نظر گرفته می شود.
در مطالعه حاضر، مداخله آموزشی بر اساس ارائه مطالب به صورت تصاویر، فیلم آموزشی و پادکست به صورت مجازی و در شبکه اجتماعی واتساپ بود که در اختیار گروه مداخله قرار گرفت. پس از انجام مراحل نمونه گیری و انتخاب نمونه ها در هر یک از پایگاه های سلامت با توجه به تلفن ثبت شده در سامانه سیب، با هریک از خانم ها تماس گرفته می شد و اهداف مطالعه، مدت زمان اجرای مطالعه و چگونگی اجرای مطالعه توضیح داده می شد.
در صورتی که خانم تمایل به شرکت در مطالعه داشت وارد مطالعه می شد.
در ابتدا پیش آزمون در هر دو گروه مداخله و کنترل تکمیل گردید. پرسشنامه از طریق شبکه اجتماعی برای مادران ارسال می شد و آنها پرسشنامه را تکمیل می کردند. در صورتی که مشکلی وجود داشت از طریق تماس تلفنی مشکل رفع می شد.
قسمت شنیداری نیز از طریق تلفن برای شرکت کنندگان اجرا شد. مدت زمان برنامه آموزشی جهت گروه مداخله از هفته 12تا 24 بارداری بود.
نهایتاً در هفته 36 بارداری، پس آزمون در دو گروه تکمیل شد. پس آزمون نیز از طریق شبکه اجتماعی برای هر دو گروه ارسال شد و شرکت کنندگان در هر دو گروه کنترل و مداخله پرسشنامه ها را تکمیل کردند. فلوچارت مداخله در شکل شماره 2 ارائه شده است.
در مطالعـه حاضر، سـواد سلامـت دهـان و دندان در چهارحیـطه
(درک مطـلب، کار با اعـداد، گوش کردن و تصمیم گیـری) بر
اساس پرسشنامه (OHL-AQ) در نظر گرفته شد. مداخلات نیز در راستای این چهار حیطه، طراحی شد. در ابتدا مطالب و فیلم های آموزشی در طول پنج دوره در راستای حیطه درک مطلب
ارائه شدند.
موضوعات به طور کامل شامل مطالب پایه در مورد بهداشت دهان و دندان و همچنین اقدامات مرتبط با خدمات دندانپزشکی در دوره ها پوشش داده شدند. در رابطه با ارزیابی مهارتها در حیطه های مختلف، اقداماتی از قبیل بحث در خصوص نحوه مصرف داروها بر اساس دستورالعمل های دندانپزشکی، تمرین های شنیداری برای یادداری پیام ها و ارائه سناریوها در موقعیت های مختلف و اقدامات متناسب با آن ارائه می شد.
به لحاظ رعایت اخلاق در پژوهش، محتوی آموزشی مرتبط با خود مراقبتی در دوران بارداری (موضوعاتی به غیر از بهداشت دهان و دندان و مسایل مربوط به آن) در اختیار گروه کنترل قرار گرفت. بر اساس ماهیت مداخله در مطالعه حاضر، مربی نسبت به تخصیص گروهها کورسازی نشده بود، اما شرکتکنندگان و محقق آماری نسبت به تخصیص گروهها کورسازی شده بودند.
دادههای بهدستآمده با استفاده از نرمافزار SPSS (نسخه 22) و با استفاده از آمار توصیفی و استنباطی (آزمونهای تی مستقل، تی زوجی و کای اسکوئر) تجزیه و تحلیل شدند و سطح معنیداری 05/0>P در نظر گرفته شد.
علی رغم اینکه بارداری یک وضعیت گذراست اما شرایط مختلف فیزیولوژیک و روانشناختی در دوران بارداری منجر به بهداشت دهان و دندان نامناسب در دوران بارداری میشود(1). تغییراتی که با افزایش فیزیولوژیکی سطح هورمون استروژن، تغییرات میکروبی در فلور دهان، تغییرات رژیم غذایی روزانه، مصرف مکرر میان وعده و استفراغ اتفاق می افتد، زنان باردار را در برابر مشکلاتی مانند ژنژیویت، ضایعات لثه، لق شدن دندان، فرسایش دندان، پوسیدگی دندان و پریودنتیت، آسیب پذیرتر می کند(2،3).
اکنون مشخص شده است که وجود بیماری های پریودنتال پیشرونده با پیامدهای نامطلوب بارداری از جمله خطر زایمان زودرس و بروز کوریوآمنیونیت، پره اکلامپسی زودرس و همچنین خطر رشد محدود داخل رحمی مرتبط است(4،5). در حالیکه تحقیقات نشان داده اند، 51% از زنان باردار دارای دندان پوسیده درمان نشده (untreated tooth decay) هستند و همچنین، احتمال ابتلا به التهاب لثه در زنان باردار، ۵۰ درصد بیشتر از جمعیت عمومی است و عدم درمان این آسیبها، میتوانند منجر به درد، عفونت، اضطراب و ناراحتی در جویدن شوند و بر کیفیت زندگی زن باردار تأثیر منفی بگذارند(1). اگرچه روشن است که بیماریهای دهان و دندان ماهیتی پیچیده و چند عاملی دارند؛ بهطوری که این بیماریها تحت تأثیر مجموعهای از عوامل بیولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و محیطی قرار میگیرند و تعیینکنندههای متعددی بر آنها مؤثر است(6).
یکی از این تعیین کننده های کلیـدی برای رفتـارها و پیامـدهای
مرتبط با سلامت، سواد سلامت است. محدودیت در سواد سلامت منجر به تضعیف دانش و مهارتهای خودمراقبتی، کاهش تبعیت دارویی و استفاده از خدمات بهداشتی و در نهایت افزایش مرگومیر و هزینههای سلامت میگردد(6). همچنین سواد سلامت محدود با رفتارهای ناسالم در دوران بـارداری مرتبـط است(7). سواد سلامـت دهـان و دندان (OHL: Oral Health Literacy) به عنوان زیرشاخهای از سواد سلامت، به ظرفیت افراد در بدست آوردن، ارزیابی و درک اطلاعات پایه دهان و دندان و خدمات، برای گرفتن تصمیمات مناسب سلامتی اطلاق میشود(8).
در مطالعات مختلف، بین سواد سلامت دهان و دندان و پیامدهای سلامتی دهان و دندان ارتباط معنی دار نشان داده شده است(9). سواد سلامت دهان و دندان پایین، ظرفیت درک دستورالعملهای دندانپزشکان را محدود میکند، که نهایتاً مانع حفظ سلامت دهان و دندان میشود(10).
همچنین مطالعات مختلف نشان داده اند که بین سواد سلامت دهان و دندان پایین و کیفیت زندگی مرتبط با دهان و دندان ضعیف ارتباط وجود دارد(11،12). به طور مثال مطالعه بر روی 520 زن باردار در برزیل نشان داد، زنانی که سواد سلامتِ دهان و دندان پایینتری داشتند، احتمال بیشتری داشت که کیفیت زندگیِ مرتبط با دهان و دندانِ ضعیفتری را گزارش کنند(13).
در ارتباط با سطح سواد سلامت در زنان باردار نتایج یک مطالعه مروری نظام مند نشان داد در کشورهای با سطح درآمد بالا، زنان باردار از سواد سلامت نسبتاً مطلوبی برخوردارند در حالی که در کشورهای زیر سطح فقر، زنان باردار سواد سلامت محدودی دارند(14). مطالعات در ایران نشان دادند که سواد سلامت دهان و دندان به طور کلی از وضعیت مطلوبی برخوردار نبود(15،16).
سواد سلامت دهان و دندان در بین زنان باردار نیز، در مطالعات مختلف به صورت متوسط و پایین گزارش شد. به طور مثال در مطالعه ای توصیفی که در بین 250 زن باردار در شیراز انجام شد، نمره سواد سلامت دهان و دندان را در حد متوسط ارزیابی شد(17).
مطالعه براتی و همکاران نیز در اراک در بین 275 زن باردار نشان داد که تنها 38% از زنان باردار شرکت کننده دارای سواد سلامت کافی بودند(18). مطالعه کریمی افشار در کرمان نیز نشان داد که 4/59% از زنان باردار شرکت کننده در مطالعه، دارای سواد سلامت ناکافی بودند(19). با توجه به اینکه بارداری یک دوره حساس در طول زندگی است، یک زمان ایدهآل برای تأثیر مثبت بر سلامت دهان و دندان زنان باردار و همچنین فرزندان در حال رشد آنها است(20).
در حالی که نتایج مرور سیستماتیک نوابی و همکاران(7) و همچنین مرور سیستماتیک زیبلینی و همکاران(14) در سال 2021 در مورد مداخلات ارتقای سواد سلامت در بارداری و تاثیرات آن بر پیامدهای سلامتی نشان دادند که مداخلات ارتقای سواد سلامتی محدودی در زنان باردار انجام شده است. بنابراین با توجه به محدودیت مطالعات موجود در این زمینه و فقدان پژوهش در جامعه مورد نظر، انجام مطالعه حاضر ضروری به نظر می رسد.
از سویی شبکه های اجتماعی با توجه به ویژگیهای مختلف مثل حمایت اجتماعی، توانمندسازی، تاثیر همنوعان و تبادل اطلاعات و احساسات به صورت تعاملی، پتانسیل درگیر کردن افراد را در مداخلات بهداشتی را دارد(21). در حالی که در مداخلات ارتقای سلامت دهان و دندان زنان باردار از شبکههای اجتماعی به صورت محدود استفاده شده است(22).
بنابراین با توجه به اهمیت سلامت دهان و دندان در دوران بارداری به عنوان یک تعیین کننده کلیدی بر بهداشت دهان و دندان مادر باردار و کودک و محدودیت مداخلات در زمینه ارتقای سلامت دهان و دندان در دوران بارداری، مطالعه ی حاضر با هدف بررسی تاثیر مداخله آموزشی بر سطح سواد سلامت دهان و دندان زنان باردار بر اساس آموزش مجازی انجام گردید.
روش بررسی
مطالعه حاضر یک کارآزمایی کنترل دار تصادفی شده بود که به منظور تعیین تأثیر مداخلات آموزشی به صورت مجازی بر ارتقای سواد سلامت دهان و دندان در بین زنان باردار شهر اراک انجام گرفت. رضایت نامه آگاهانه از کلیه خانم های باردار شرکت کننده در مطالعه دریافت شد. مکان انجام مطالعه، پایگاهای سلامت شهر اراک بود و زمان انجام مطالعه از دی ماه سال 1400 تا آذر ماه سال 1401 بود.
نمونه پژوهش، 105 نفر از زنان باردار مراجعه کننده به پایگاههای سلامت شهر اراک بودند. روش نمونه گیری چند مرحله ای بود. بدین صورت که پایگاه های سلامت بر اساس مناطق پنج گانه شهرداری تفکیک شدند. هر یک از مناطق به عنوان یک خوشه در نظر گرفته شد. با توجه به وسعت منطقه و تراکم جمعیت، از هر یک از خوشه ها به صورت تصادفی ساده تعدادی از پایگاه ها انتخاب شدند.
(39پایگاه از 50 پایگاه) و به صورت تصادفی در گروه کنترل (20 پایگاه) و گروه مداخله (19 پایگاه) قرار گرفتند. نمونه ها در هر پایگاه به صورت تصادفی ساده سیستماتیک و از بین زنان باردار دارای معیارهای ورود از سامانه سیب استخراج شدند. چارت نمونه گیری در شکل 1 ارائه شده است.
معیار ورود به مطالعه شامل داشتن پرونده بارداری در یکی از پایگاههای سلامت شهر اراک، رضایت آگاهانه جهت شرکت و ادامه مطالعه، سه ماهه اول بارداری، سن 16 تا46 سال، داشتن شرایط برای استفاده از شبکه های مجازی و معیار خروج از مطالعه سقط، زایمان زودرس، مشکلات پیچیده دوران بارداری، عدم همکاری در فعالیت های مشارکتی در آموزش مجازی بود. تمامی اصول اخلاقی در این مقاله در نظر گرفته شده است. شرکتکنندگان در جریان هدف پژوهش و مراحل اجرای آن قرار گرفتند. آنها همچنین از محرمانه بودن اطلاعات خود اطمینان داشتند و میتوانستند هر زمان که می خواستند مطالعه را ترک کنند و در صورت تمایل، در پایان مطالعه نتایج پژوهش در اختیار آنها قرار می گرفت.
از شرکتکنندگان رضایت نامه آگاهانه کتبی اخذ شد. اصول APA و کنوانسیون هلسینکی نیز رعایت شد. با در نظر گرفتن دو گروه آزمون و کنترل جهت تعیین حجم نمونه از رابطه زیر استفاده شد:
|
|
|
|
با توجه به مطالعه شمسی و همکاران(23) (اختلاف رفتار قبل و
بعد از مداخله: 7/0 ± 30/0) و مقدار اندازه اثر(d) به دست آمده برابر 4/0، و لحاظ نمودن توان آزمون 80% و فاصله اطمینان 95% (
ارائه اطلاعات نیز تنها در گروه های مجازی ایجاد شده به صورت جداگانه (گروه واتساپی مداخله و گروه واتساپی کنترل) و با اعضای مشخص صورت می پذیرفت. در گروه کنترل نیز پیامهایی آموزشی به غیر از مطالب مرتبط با بهداشت دهان و دندان ارسال می شد تا امکان کنجکاوی آنها از جستجوی مطالب در گروه دیگر کاهش دهد. به دلیل حساسیت زدایی به جای "گروه کنترل" و "مداخله" از نام های کلی به طور مثال "گروه سیب سلامت 1 و 2" برای نامگذاری گروه ها استفاده شد.
به شرکت کنندگان اطمینان داده شد که اطلاعات ایشان به صورت محرمانه نگهداری خواهد شد. تمامی پرسشنامه ها بدون نام و نام خانوادگی بود. بعد از تکمیل پرسشنامه ها یک کد به پرسشنامه داده می شد و در پایان مداخله پس از تکمیل پس آزمون، مجدداً همان کد که در مرحله قبل از مداخله به پرسشنامه تعلق گرفته بود، در پرسشنامه فرد درج می شد. همچنین با توجه به اینکه برنامه آموزشی به صورت غیر حضـوری بود، جهـت هر یک از اعضـا بستـه اینترنتی به صورت
ماهـانه (سه ماه مـتوالی) خریـداری و در اختیـار اعضـای گـروه
هدف قرار می گرفت.
ابزار مورد استفاده در این مطالعه پرسشنامه استاندارد(OHL-AQ) Oral Health Literacy Adults Questionnaire بود که برای سنجش سواد سلامت دهان و دندان زنان باردار استفـاده شد. روایـی و پایایـی پرسشـنامه(OHL-AQ) قبـلا در
جوامـع ایرانی و غیر ایرانی تایید شده است(24،25).
پرسشنامه توسط شرکت کننده قرائت و سپس تکمیل می گردد.
همچنین پرسشنامه دارای یک مصاحبه کوتاه، برای تکمیل بخش شنیداری است.
نسخه نهایی پرسشنامه، 17 سوال، در چهار بخش دارد: درک مطلب، کار با اعداد، گوش کردن و تصمیم گیری. درک مطلب شامل سه جمله کامل نشده درباره دانش بهداشت دهان و دندان است. پنج انتخاب برای هر کلمه کامل کننده جمله پیشنهاد شده است. شرکت کننده ها جمله ها را میخوانند و یکی از گزینه ها را انتخاب می کنند. گزینه نمی دانم هم وجود داشت.
بخش کار با اعداد، شامل چهار سوال، مربوط به نسخه مصرف آموکسی سیلین (دو سوال) و دستورالعمل دهانشویه سدیم فلوراید (دو سوال) است. نسخه و راهنما در یک کادر نوشته شده اند. بخش شنیداری، از دو سوال درباره دستورالعمل بعد از کشیدن دندان تشکیل شده است. این بخش با اجرای مصاحبه کننده است. مصاحبه کننده سه جمله را، دوبار با صدای بلند می خواند. مصاحبه شونده گوش می کند و سپس به سوال های بخش شنیداری پاسخ می دهد.
با توجه به اینکه پرسشنامه ها از طریق شبکه اجتماعی واتساپ تکمیل گردید برای تکمیل قسمت شنیداری، متن مورد نظر دو بار به صورت تلفنی برای شرکت کنندگان قرائت می شد و از آنها درخواست می شد به سوالات بخش شنیداری پاسخ دهند. بخش تصمیم گیری حاوی پنج سوال مربوط به مشکلات بهداشت دهان و دندان است. مصاحبه کننده در خواندن، پاسخ دادن یا مفهوم سوال ها به شرکت کننده کمکی نمی کند، اما اگر نیاز باشد در مورد چگونگی تکمیل قسمتهای مختلف پرسشنامه توضیح می دهد.
به علاوه مصاحبه گر باید سوالهای جا افتاده را چک کند و از پاسخ دهنده بخواهد که گزینه نمی دانم را انتخاب کند. به هر پاسخ درست، امتیاز یک و به هر پاسخ غلط، امتیاز صفر تعلق می گیرد. پاسخ های صحیح برای به دست آمدن نمره کل ( از0تا 17) جمع می شود. حداقل نمره و حداکثر نمره برای سوالات درک مطلب از صفر تا 6 ، بخش توانایی درک و کار با اعداد از صفر تا 4، بخش گوش کردن صفر تا 2 و بخش تصمیم گیری از صفر تا 5 می باشد. به منظور آنالیز اطلاعات، سواد سلامت دهان و دندان به سه دسته تقسیم می شود: کسب نمره از صفر تا 9 امتیاز به عنوان سواد سلامت ناکافی، 10تا 11 نمره به عنوان سواد سلامت متوسط و از 12 تا 17 نمره به عنوان سواد سلامت کافی در نظر گرفته می شود.
در مطالعه حاضر، مداخله آموزشی بر اساس ارائه مطالب به صورت تصاویر، فیلم آموزشی و پادکست به صورت مجازی و در شبکه اجتماعی واتساپ بود که در اختیار گروه مداخله قرار گرفت. پس از انجام مراحل نمونه گیری و انتخاب نمونه ها در هر یک از پایگاه های سلامت با توجه به تلفن ثبت شده در سامانه سیب، با هریک از خانم ها تماس گرفته می شد و اهداف مطالعه، مدت زمان اجرای مطالعه و چگونگی اجرای مطالعه توضیح داده می شد.
در صورتی که خانم تمایل به شرکت در مطالعه داشت وارد مطالعه می شد.
در ابتدا پیش آزمون در هر دو گروه مداخله و کنترل تکمیل گردید. پرسشنامه از طریق شبکه اجتماعی برای مادران ارسال می شد و آنها پرسشنامه را تکمیل می کردند. در صورتی که مشکلی وجود داشت از طریق تماس تلفنی مشکل رفع می شد.
قسمت شنیداری نیز از طریق تلفن برای شرکت کنندگان اجرا شد. مدت زمان برنامه آموزشی جهت گروه مداخله از هفته 12تا 24 بارداری بود.
نهایتاً در هفته 36 بارداری، پس آزمون در دو گروه تکمیل شد. پس آزمون نیز از طریق شبکه اجتماعی برای هر دو گروه ارسال شد و شرکت کنندگان در هر دو گروه کنترل و مداخله پرسشنامه ها را تکمیل کردند. فلوچارت مداخله در شکل شماره 2 ارائه شده است.
در مطالعـه حاضر، سـواد سلامـت دهـان و دندان در چهارحیـطه
(درک مطـلب، کار با اعـداد، گوش کردن و تصمیم گیـری) بر
اساس پرسشنامه (OHL-AQ) در نظر گرفته شد. مداخلات نیز در راستای این چهار حیطه، طراحی شد. در ابتدا مطالب و فیلم های آموزشی در طول پنج دوره در راستای حیطه درک مطلب
ارائه شدند.
موضوعات به طور کامل شامل مطالب پایه در مورد بهداشت دهان و دندان و همچنین اقدامات مرتبط با خدمات دندانپزشکی در دوره ها پوشش داده شدند. در رابطه با ارزیابی مهارتها در حیطه های مختلف، اقداماتی از قبیل بحث در خصوص نحوه مصرف داروها بر اساس دستورالعمل های دندانپزشکی، تمرین های شنیداری برای یادداری پیام ها و ارائه سناریوها در موقعیت های مختلف و اقدامات متناسب با آن ارائه می شد.
به لحاظ رعایت اخلاق در پژوهش، محتوی آموزشی مرتبط با خود مراقبتی در دوران بارداری (موضوعاتی به غیر از بهداشت دهان و دندان و مسایل مربوط به آن) در اختیار گروه کنترل قرار گرفت. بر اساس ماهیت مداخله در مطالعه حاضر، مربی نسبت به تخصیص گروهها کورسازی نشده بود، اما شرکتکنندگان و محقق آماری نسبت به تخصیص گروهها کورسازی شده بودند.
دادههای بهدستآمده با استفاده از نرمافزار SPSS (نسخه 22) و با استفاده از آمار توصیفی و استنباطی (آزمونهای تی مستقل، تی زوجی و کای اسکوئر) تجزیه و تحلیل شدند و سطح معنیداری 05/0>P در نظر گرفته شد.
|
پنج منطقه شهرداری شهر اراک(2047زن باردار)
|
|
ناحیه 1
تعداد کل مراکز:10 تعداد کل زنان باردار:356 تعداد مراکز انتخاب شده:8 مرکز |
|
ناحیه5
تعداد کل مراکز:17 تعداد کل زنان باردار:635 مراکز انتخاب شده: 10 |
|
ناحیه 4
تعداد کل مراکز:3 تعداد کل زنان باردار:214 مراکز انتخاب شده: 3 |
|
ناحیه 3
تعداد کل مراکز:14 تعداد کل زنان باردار:700 مراکز انتخاب شده: 9 |
|
ناحیه 2
تعداد کل مراکز:6 تعداد کل زنان باردار:142 مراکز انتخاب شده: 3 |
|
گروه مداخله:54 نفر
منطقه 1: الهیه(5نفر)، حافظیه (4نفر)، صادقیه(3نفر)، فاطمیه(1نفر) منطقه 2: شریعتی(1نفر)، ولیعصر(5 نفر) منطقه3: امام خمینی(5 نفر)، رضوی(1 نفر)، رودکی(1نفر)، شهدای صفری(1نفر)، شهید نبئی (1نفر) منطقه 4: داوران(2نفر)، شادپور(4نفر) منطقه 5: پیله رودی(2نفر)، توحید (5نفر)، جوادیه(3 نفر)،حسینی (1نفر)، سی متری میقان(7نفر)، هجرت(2نفر) |
|
گروه کنترل: 51 نفر
منطقه 1: شماره یک (5نفر)، مشاور(3نفر)، مدرس(1نفر)، مسکن(2نفر)، شهرصنعتی(3 نفر) منطقه 2: ابن سینا(2 نفر)، حاج خیری (2نفر)، امیر کبیر( 1نفر) منطقه 3: ارسطو (5 نفر)، کرهرود(3 نفر)، مالک اشتر(5 نفر)، اندیشه (1نفر)، امید(2نفر)، منطقه 4: ابوریحان(2 نفر) منطقه 5: آزادگان( 4 نفر)، قنات ناصری (2نفر)، مادر(2 نفر)، حمید(3نفر)، قدس(3نفر) |
|
9مرکز
الهیه، حافظیه، صادقیه، فاطمیه، شماره یک، مشاور، مدرس، مسکن، شهر صنعتی |
|
12 مرکز
پیله رودی، توحید، جوادیه، حسینی، سی متری میقان، هجرت، آزادگان، قنات ناصری، حمید، مادر،قدس، زینب کبری |
|
3 مرکز
داوران، شادپور، ابوریحان |
|
10 مرکز
امام، رضوی، رودکی، شهدای صفری، شهید نبئی، ارسطو کرهرود، مالک اشتر، اندیشه، امید |
|
5 مرکز
شریعتی، ولیعصر، ابن سینا، حاج خیری،امیر کبیر |
|
تخصیص تصادفی مراکز به گروه کنترل و مداخله
|
شکل 1: فلوچارت نمونه گیری
|
معیارهای ورود به مطالعه را نداشتند=38 نفر
علاقه به شرکت در مطالعه نداشتند= 5 نفر تکمیل نکردن صحیح پرسشنامه در ابتدای مطالعه= 21 نفر |
|
ارزیابی برای واجد شرایط بودن (تعداد=174 نفر)
|
|
تخصیص تصادفی شرکت کنندگان به دو گروه کنترل و مداخله
تعداد=110 نفر |
|
گروه کنترل
تعداد=55 نفر |
|
گروه مداخله
تعداد=55 نفر |
|
ریزش به علت سقط= 2نفر
ترک گروه=2 نفر تعداد=51 نفر |
|
ریزش به علت سقط= 1نفر
تعداد= 54 نفر |
|
کل نمونه که مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت=105 نفر
|
شکل 2: فلوچارت مداخله
یافته ها
نتایج نشان داد بین دو گروه مداخله و کنترل از نظر متغیرهای زمینه ای و جمعیت شناختی(سن، تحصیلات، تعداد فرزندان، بیمه، شغل) تفاوت آماری معناداری وجود نداشت (جدول 1).
همچنین نتایج نشان داد بعد از مداخله بین گروه مداخله و کنترل در حیطه درک مطلب (000/0P=) و تصمیم گیری (014/0P=) تفاوت معنی دار وجود داشت(جدول 2). همچنین نتایج نشان داد که قبل از مداخله، بین گروه کنترل و مداخله از نظر سواد سلامت دهان و دندان تفاوت معنی دار (091/0P<) وجود نداشت.
در حالی که سه ماه بعد از مداخله سواد سلامت دهان و دندان در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل تفاوت معنی دار(022/0P<) وجود داشت. قبل از مداخله، 28% از شرکت کنندگان سواد سلامت دهان و دندان کافی داشتند. در حالی که این میزان سه ماه بعد از مداخله به40 % افزایش یافت (جدول 3).
نتایج نشان داد بین دو گروه مداخله و کنترل از نظر متغیرهای زمینه ای و جمعیت شناختی(سن، تحصیلات، تعداد فرزندان، بیمه، شغل) تفاوت آماری معناداری وجود نداشت (جدول 1).
همچنین نتایج نشان داد بعد از مداخله بین گروه مداخله و کنترل در حیطه درک مطلب (000/0P=) و تصمیم گیری (014/0P=) تفاوت معنی دار وجود داشت(جدول 2). همچنین نتایج نشان داد که قبل از مداخله، بین گروه کنترل و مداخله از نظر سواد سلامت دهان و دندان تفاوت معنی دار (091/0P<) وجود نداشت.
در حالی که سه ماه بعد از مداخله سواد سلامت دهان و دندان در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل تفاوت معنی دار(022/0P<) وجود داشت. قبل از مداخله، 28% از شرکت کنندگان سواد سلامت دهان و دندان کافی داشتند. در حالی که این میزان سه ماه بعد از مداخله به40 % افزایش یافت (جدول 3).
جدول 1: توزیع فراوانی و درصد متغیرهای زمینه ای و جمعیت شناختی زنان باردار و بررسی معنی داری تفاوت گروه های مداخله و کنترل از نظر ویژگی های جمعیت شناختی
* Chi-square test
جدول 2: مقایسه گروه کنترل و مداخله از نظر ابعاد سواد سلامت قبل و بعد از مداخله
*Independent t test
**Paired t test
جدول 3: مقایسه سواد سلامت دهان و دندان قبل و سه ماه بعد از مداخله در گروه مداخله و کنترل
* Chi-square test
بحث و نتیجه گیری| ویژگی های جمعیت شناختی |
دسته بندی | مداخله تعداد=54 |
کنترل تعداد=51 |
سطح معنا داری |
| تعداد (درصد) | تعداد (درصد) | |||
| سن | زیر 25 سال | (33/33) 18 | (45/27) 14 | 831/0 X2= |
| بین 26 تا 35 سال | (25/59) 32 | (78/60)31 | 2 df= | |
| بالای 30 سال | (4/7) 4 | (76/11) 6 | 665/0 P*= | |
| تحصیلات | زیر دیپلم | (81/14) 8 | (6/19) 10 | 669/0 X2= |
| دیپلم | (03/37) 20 | (21/39) 20 | 2 df= | |
| آکادمیک | (14/48) 26 | (17/41) 21 | 716/0 P*= | |
| تعداد فرزندان | بدون فرزند | (66/66) 36 | (86/56) 29 | 129/1 X2= |
| یک فرزند | (62/29) 16 | (25/37) 19 | 2 df= | |
| دو فرزند یا بیشتر | (07/3) 2 | (8/5) 3 | 569/0 P*= | |
| بیمه | دارد | (03/87) 47 | (23/88) 45 | 35/0 X2= |
| ندارد | (96/12) 7 | (76/11) 6 | 1 df= 852/0 P*= |
|
| شغل | خانه دار | (93/75) 41 | (31/84) 43 | 153/1 X2= |
| شاغل | (04/27) 13 | (68/15) 8 | 1 df= 283/0 P*= |
جدول 2: مقایسه گروه کنترل و مداخله از نظر ابعاد سواد سلامت قبل و بعد از مداخله
| P ** | کنترل | مداخله | گروه | ابعاد سلامت | ||
| انحراف معیار | میانگین | انحراف معیار | میانگین | |||
| 356/0 | 27/1 | 33/3 | 40/1 | 19/3 | قبل | درک مطلب |
| 001/0 | 31/1 | 62/3 | 19/1 | 64/4 | بعد | |
| 234/0 | 001/0 | P * | ||||
| 370/0 | 02/1 | 13/3 | 17/1 | 94/2 | قبل | توانایی درک و کار با اعداد |
| 576/0 | 03/1 | 11/3 | 16/1 | 24/3 | بعد | |
| 776/0 | 004/0 | P * | ||||
| 677/0 | 73/0 | 50/1 | 72/0 | 43/1 | قبل | گوش کردن |
| 653/0 | 69/0 | 62/1 | 49/0 | 57/1 | بعد | |
| 510/0 | 001/0 | P * | ||||
| 289/0 | 57/1 | 62/2 | 28/1 | 92/2 | قبل | تصمیم گیری |
| 014/0 | 46/1 | 70/2 | 61/1 | 35/3 | بعد | |
| 135/0 | 001/0 | P * | ||||
**Paired t test
جدول 3: مقایسه سواد سلامت دهان و دندان قبل و سه ماه بعد از مداخله در گروه مداخله و کنترل
| سواد سلامت دهان و دندان | طبقه بندی | گروه مداخله (تعداد) |
گروه کنترل (تعداد) |
P * |
| قبل از مداخله | ناکافی | 18 | 17 | |
| مرزی | 8 | 16 | 091/0 | |
| کافی | 28 | 18 | ||
| بعد از مداخله | ناکافی | 6 | 17 | |
| مرزی | 8 | 5 | 022/0 | |
| کافی | 40 | 29 | ||
در دوران بارداری حفظ سلامت دهان و دندان به دلیل اثرات کوتاهمدت و بلندمدت بر سلامتی زنان و کودکان و ارتباط مستقیم با کیفیت زندگی آنان، از اهمیت بالایی برخوردار است(26). نتایج مطالعه حاضر نشان داد که میانگین نمره سواد سلامت دهان و دندان زنان باردار در گروه مداخله، بعد از مداخله آموزشی به صورت مجازی و به مدت سه ماه در طول نیمه دوم بارداری و پس از سه ماه پیگیری، افزایش آماری معناداری داشت و از 28% به 40% افزایش یافت. در حالی که بعد از مداخله تغییر معناداری در میانگین نمره سواد سلامت گروه کنترل مشاهده نشد. این نتیجه همسو با مطالعات متعددی است که اثربخشی برنامههای مداخلهای از جمله مطالعه ی اردکانی و همکاران(27) بر میانگین نمرات سواد سلامت دهان و دندان دختران نوجوان ایران، مطالعه سعادت حسینی و همکاران(28) در بین دانش آموزان دختر، در مطالعه دودویتز و همکاران(29) در بین مهاجران، در مطالعه کئور و همکاران(30) در بین والدین و در مطالعه کوئن کو و همکاران(31) در بین دانشجویان پرستاری، مطالعه روزبه و همکاران(32) در بین زنان باردار در یزد و در مطالعه زارع و همکاران(33) در زنان خواستار فرزند در یزد، را در گروههای جمعیتی مختلف به اثبات رساندهاند. با این وجود، ناهمسویی مشاهده شده در برخی پژوهشها نظیر مطالعه نوابی و همکاران(34) بیانگر آن است که سواد سلامت، سازهای پیچیده و چندبعدی است که پاسخ آن به مداخلات، تحت تأثیر متغیرهای مداخله قرار دارد. به نظر میرسد تفاوت در نتایج مطالعات، فراتر از تفاوت در متدولوژی یا جمعیت هدف، می تواند به مکانیسم انتقال پیام در مداخله باز گردد. در واقع، سواد سلامت تنها با ارائه اطلاعات افزایش نمییابد؛ بلکه نیازمند مداخلاتی است که بتواند دانش را به عملکرد تبدیل کند. گرایش روزافزون به استفاده از نظریههای رفتاری (مانند نظریه انگیزش محافظت، تئوری رفتار برنامهریزیشده و الگوی اعتقاد بهداشتی) در مطالعات اخیر(27،35،36)، نشان دهنده این است که در آنها مکانیزم مداخله با تکیه بر چهارچوب تئوریکی مشخص شده است. در مطالعه حاضر نیز تنها تکیه صرف بر ارائه اطلاعات صورت نپذیرفته است و مداخلاتی تعاملی با شرکت کنندگان در راستای ارتقای سطوح بالاتر سواد سلامت صورت پذیرفته است. بنابراین به نظر می رسد طراحی مداخلات با در نظر گرفتن ابعاد مختلف سواد سلامت می تواند بسیار کمک کننده باشد.
در مطالعه حاضر در حیطه درک مطلب، در بین گروه مداخله و کنترل بعد از مداخله آموزشی تفاوت معنی دار مشاهده شد.
در مطالعه بالبا و همکاران(37) و حسینی و همکاران(28) نیز همسو با مطالعه حاضر، بعد از مداخله آموزشی در حیطه درک مطلب تفاوت معنی دار وجود داشت(37). اگرچه در بسیاری از مطالعات سواد سلامت به عنوان یک متغیر کلی در نظر گرفته شده است و به بررسی تغییرات ابعاد سواد سلامت دهان و دندان در قبل و بعد از مداخلات پرداخته نشده است. به طور کلی درک اطلاعات بهداشتی مرتبط با دهان و دندان به عنوان یک پیش نیاز برای تسهیل در تصمیم گیری های متناسب برای استفاده از خدمات سلامتی در مداخلات ارتقای سلامت ضروری به نظر می رسد.
همچنین در مطالعه حاضر در بین گروه مداخله و کنترل بعد از مداخله آموزشی در خصوص حیطه تصمیم گیری تفاوت معنی دار مشاهده شد. مطالعه سیستماتیک در خصوص سواد سلامت در بین زنان در قبل از بارداری نشان داد بیشتر مطالعات شناساییشده به سواد سلامت عملکردی شامل اطلاعات، درک، دانش، دانش سلامت دهان، ادراک، رفتار و سبک زندگی پرداختهاند در حالیکه در مطالعات محدودی به سواد سلامت انتقادی پرداخته بودند که عمدتاً بر تصمیمگیری متمرکز بودند(38). در همین راستا بهبود ارتباط بین افراد و ارائه دهندگان خدمات درمانی دندانپزشکی یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر تصمیمات و رفتارهای افراد، به ویژه در نظام سلامت است(9).
در مطالعه حاضر، مشابه با مطالعه حسینی و همکاران(28)، سواد انتقادی در برخی موارد با طراحی سناریوها و ارزیابی پاسخهای افراد به موقعیتهای پیشنهادی ارزیابی شد. بنابراین اگرچه مفهوم سواد سلامت از مطالعه مهارتهای خواندن و اعداد که برای عملکرد مناسب در محیط مراقبتهای بهداشتی ضروری هستند، سرچشمه گرفته است، اما معنای آن به جستجوی اطلاعات، تصمیمگیری، حل مسئله، تفکر انتقادی و ارتباطات گسترش یافته است که به بسیاری از مهارتهای اجتماعی، شخصی و شناختی است که برای عملکرد در سیستم سلامت ضروری هستند، نیازمند است(39) و ارتقای عملکرد در این حوزه ها تنها با ارائه صرف اطلاعات در زمینه های مختلف امکان پذیر نمی باشد و به نظر میرسد تحقیقات آینده باید ترکیبی از روشهای مختلف از جمله ارتباطات تعاملی برای ارتقای ابعاد مختلف سواد سلامت صورت پذیرد.
در مطالعه حاضر مداخله آموزشی مبتنی بر آموزش الکترونیک و استفاده از شبکه مجازی واتساپ بود. مطالعه بالبا و همکاران(37) و همچنین مطالعه تیراپوسوا و همکاران(40) نشان داد مداخله آموزشی مبتنی بر موبایل بر میانگین نمرات سواد سلامت دهان و دندان در بیماران ارتودنسی موثر است. در حالیکه در مطالعه ابراهیمی و همکاران(41) در بین مراجعین به دانشکده دندانپزشکی نشان داد پس از سه ماه پیگیری، آموزش آنلاین نسبت به آموزش حضوری سنتی، در بهبود سواد سلامت دهان و دندان، اثربخشی کمتری داشت. در مطالعه حاضر مدت زمان مداخله آموزشی به صورت مجازی به مدت سه ماه از دوران بارداری را شامل می شد. به نظر می رسد در مداخلات مبتنی بر آموزش مجازی، کیفیت و مدت زمان مداخله آموزشی در تاثیر گذاری بر سواد سلامت به عنوان یک پیامد از اهمیت ویژه ای برخوردار باشد.
به طور کلی یک مطالعه سیستماتیک نشان داد که مداخلات سلامت مبتنی بر موبایل (mHealth) و سلامت الکترونیک (eHealth) به طور مداوم دانش و رفتارهای سلامت دهان و دندان را در جمعیتهای مختلف، از جمله مراقبان، سالمندان و دانشجویان دندانپزشکی، بهبود میبخشند(42). با توجه به اینکه آموزش حضوری زمان بر است و زمان و نیروی انسانی و بودجه بیشتری نیاز دارد(41) استفاده از آموزش مجازی می تواند توجیه پذیر باشد. با این حال، آموزش مجازی نیز محدودیتهایی دارد که میتوان با استانداردسازی بر اثربخشی آن افزود. بنابراین به نظر می رسد آموزش الکترونیک به دلیل شخصی سازی زمان آموزش و عدم لزوم حضور در زمان و مکان خاصی می تواند در آموزشهای دوران بارداری بسیار کمک کننده باشد.
از نقاط قوت مطالعه حاضر استفاده از پرسشنامه معتبر و روا در مطالعه بود. از محدودیتهای مطالعه حاضر میتوان به در نظر نگرفتن پیامدهای بالینی در مطالعه اشاره کرد که می توانند به عنوان پیامدهای عینی مطالعه در نظر گرفته شوند. شرکت کنندگان تنها از بین زنان باردار دارای پرونده در پایگاه سلامت مراکز خدمات جامع سلامت انتخاب شدند که می تواند یکی دیگر از محدودیتهای مطالعه حاضر باشد.
سواد سلامت دهان و دندان به عنوان یک حوزه مهم در تحقیقات سلامت و یک تعیین کننده سلامت کلیدی در ارتقای سلامت دهان و دندان می باشد. مداخله آموزشی به صورت مجازی موجب ارتقای سواد سلامت دهان و دندان زنان باردار شد.
اگرچه در نهایت تغییر در رفتارهای سلامت دهان و دندان و شاخص های دهان و دندان و ارتقای سلامت دهان و دندان زنان باردار مورد نظر است. بنابراین تحقیقاتی با سنجش شاخص های بالینی و در گروه های متفاوت از نظر فرهنگی اجتماعی پیشنهاد می گردد.
ملاحظات اخلاقی
مطالعه حاضر در کمیته اخلاق در پژوهش دانشگاه علوم پزشکی همدان به تصویب رسید (IR.UMSHA.REC.1399.863).
سهم نویسندگان
سعید بشیریان، مجید براتی و مریم براتی مطالعه را طراحی کردند؛ مریم براتی و مجید براتی مداخله را انجام دادند؛ سلمان خزایی و مریم براتی داده ها را تجزیه و تحلیل کردند؛ انسیه جنابی، لیلا غلامی، مریم براتی و سمانه شیر احمدی نسخه خطی را نوشتند.
نویسندگان نسخه نهایی را مطالعه و تایید نموده و مسئولیت پاسخگویی در قبال پژوهش را پذیرفته اند.
حمایت مالی
این پژوهش توسط معاونت تحقیقات دانشگاه علوم پزشکی همدان با شماره (9904242558) تامین مالی شده است.
تضاد منافع
نویسندگان هیچگونه تعارض منافعی را عنوان نکردند.
تقدیر و تشکر
از معاونت محترم بهداشتی دانشگاه اراک به دلیل همکاری در اجرای طرح در مراکز و پایگاه های سلامت شهر اراک و دانشگاه علوم پزشکی همدان به دلیل حمایت مالی طرح، تشکر و قدردانی به عمل می آید.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
