دوره 24، شماره 6 - ( بهمن و اسفند 1404 )
جلد 24 شماره 6 صفحات 15-1 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Ethics code: IR.YAZD.REC.1403.116
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Samadi1 H, Hajlotfalian2 M, razi M. The Effect of Different Attentional Focus Strategies on the Quality of Selected Gait Parameters in Adolescents with Educable Intellectual Disabilities. TB 2025; 24 (6) :1-15
URL: http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-3827-fa.html
URL: http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-3827-fa.html
صمدی حسین، حاج لطفعلیان مصطفی، رضی محمدجواد. اثر راهبردهای مختلف تمرکز توجه بر کیفیت برخی مولفههای گام برداری نوجوانان کمتوان ذهنی آموزشپذیر. طلوع بهداشت. 1404; 24 (6) :1-15
دانشگاه فرهنگیان یزد ، mrazi@cfu.ac.ir
واژههای کلیدی: توجه، راهرفتن، کمتوانی ذهنی، نوجوان، شتابسنجی
| چکیده (HTML) (266 مشاهده)
متن کامل: (57 مشاهده)
اثر راهبردهای مختلف تمرکز توجه بر کیفیت برخی مولفههای گام برداری نوجوانان کمتوان ذهنی آموزشپذیر
نویسندگان:حسین صمدی1، مصطفی حاج لطفعلیان2، محمدجواد رضی3
1.دانشیار گروه تربیت بدنی و علوم ورزشی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
2.استادیار گروه تربیت بدنی و علوم ورزشی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
3.نویسنده مسئول:استادیار گروه آموزش تربیت بدنی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
شماره تماس: 09136073368 mrazi@cfu.ac.ir Email:
چکیده
مقدمه: افراد دارای کمتوانی ذهنی با محدودیتهای شناختی و حرکتی مواجهاند که میتواند تعادل، راهرفتن و استقلال عملکردی آنان را مختل کند. با توجه به نقش تمرکز توجه در کنترل حرکتی، این پژوهش با هدف بررسی اثر راهبردهای مختلف توجه بر کیفیت گامبرداری نوجوانان کمتوان ذهنی آموزشپذیر انجام شد.
روش بررسی: این مطالعه نیمهتجربی با طرح درونگروهی روی ۲۵ دانشآموز ۱۱ تا ۱۳ ساله دارای کمتوانی ذهنی آموزشپذیر در سال 1404 انجام شد. گامبرداری شرکتکنندگان در مسیر ۱۰ متری تحت چهار وضعیت مختلف تمرکز توجه (شرایط کنترل، تمرکز درونی، تمرکز بیرونی نزدیک و تمرکز بیرونی دور) به صورت تصادفی ارزیابی شد. دادههای کینماتیکی با استفاده از هفت حسگر اینرسی جمعآوری و سه شاخص کلیدی شامل سرعت گامبرداری، تغییرپذیری سینماتیکی و تقارن گام تحلیل گردید. برای مقایسه شرایط مختلف آزمایشی، از آزمون تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر استفاده شد. تمامی تحلیلهای آماری با استفاده از نرمافزار SPSS نسخه 24 و در سطح معناداری 05/0 انجام شد.
یافتهها: نتایج نشان داد بین شرایط مختلف تمرکز توجه، در شاخصهای سرعت گامبرداری (001/0>P، 413/0= (η²و تغییرپذیری سینماتیکی (001/0>P، 257/0= (η² تفاوت معناداری وجود دارد؛ اما در شاخص تقارن گام، تفاوت آماری معناداری مشاهده نشد (016/0=P). تمرکز بیرونی موجب افزایش سرعت گامبرداری شد، در حالیکه تمرکز درونی با افزایش نوسانات حرکتی همراه بود.
نتیجهگیری: یافتهها بیانگر آن است که نوع جهتدهی توجه میتواند بر کیفیت گامبرداری در نوجوانان کمتوان ذهنی آموزشپذیر تأثیرگذار باشد. بهویژه، استفاده از تمرکز بیرونی میتواند در طراحی مداخلات حرکتی جهت بهبود استقلال عملکردی و کاهش خطر سقوط این گروه مؤثر واقع شود.
واژههای کلیدی: توجه؛ راهرفتن؛ کمتوانی ذهنی؛ نوجوان؛ شتابسنجی
شکل 1: نمودار جعبهای و مقایسه زوجی بین استراتژیهای تمرکز توجه در سرعت گامبرداری نوجوانان کمتوان
شکل 2: نمودار جعبهای و مقایسه زوجی بین استراتژیهای تمرکز توجه در تقارن گامبرداری نوجوانان کمتوان ذهنی
شکل 3: نمودار جعبهای و مقایسه زوجی بین استراتژیهای مرکز توجه در تغییرپذیری گامبرداری نوجوانان کمتوان ذهنی
نویسندگان:حسین صمدی1، مصطفی حاج لطفعلیان2، محمدجواد رضی3
1.دانشیار گروه تربیت بدنی و علوم ورزشی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
2.استادیار گروه تربیت بدنی و علوم ورزشی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
3.نویسنده مسئول:استادیار گروه آموزش تربیت بدنی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
شماره تماس: 09136073368 mrazi@cfu.ac.ir Email:
چکیده
مقدمه: افراد دارای کمتوانی ذهنی با محدودیتهای شناختی و حرکتی مواجهاند که میتواند تعادل، راهرفتن و استقلال عملکردی آنان را مختل کند. با توجه به نقش تمرکز توجه در کنترل حرکتی، این پژوهش با هدف بررسی اثر راهبردهای مختلف توجه بر کیفیت گامبرداری نوجوانان کمتوان ذهنی آموزشپذیر انجام شد.
روش بررسی: این مطالعه نیمهتجربی با طرح درونگروهی روی ۲۵ دانشآموز ۱۱ تا ۱۳ ساله دارای کمتوانی ذهنی آموزشپذیر در سال 1404 انجام شد. گامبرداری شرکتکنندگان در مسیر ۱۰ متری تحت چهار وضعیت مختلف تمرکز توجه (شرایط کنترل، تمرکز درونی، تمرکز بیرونی نزدیک و تمرکز بیرونی دور) به صورت تصادفی ارزیابی شد. دادههای کینماتیکی با استفاده از هفت حسگر اینرسی جمعآوری و سه شاخص کلیدی شامل سرعت گامبرداری، تغییرپذیری سینماتیکی و تقارن گام تحلیل گردید. برای مقایسه شرایط مختلف آزمایشی، از آزمون تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر استفاده شد. تمامی تحلیلهای آماری با استفاده از نرمافزار SPSS نسخه 24 و در سطح معناداری 05/0 انجام شد.
یافتهها: نتایج نشان داد بین شرایط مختلف تمرکز توجه، در شاخصهای سرعت گامبرداری (001/0>P، 413/0= (η²و تغییرپذیری سینماتیکی (001/0>P، 257/0= (η² تفاوت معناداری وجود دارد؛ اما در شاخص تقارن گام، تفاوت آماری معناداری مشاهده نشد (016/0=P). تمرکز بیرونی موجب افزایش سرعت گامبرداری شد، در حالیکه تمرکز درونی با افزایش نوسانات حرکتی همراه بود.
نتیجهگیری: یافتهها بیانگر آن است که نوع جهتدهی توجه میتواند بر کیفیت گامبرداری در نوجوانان کمتوان ذهنی آموزشپذیر تأثیرگذار باشد. بهویژه، استفاده از تمرکز بیرونی میتواند در طراحی مداخلات حرکتی جهت بهبود استقلال عملکردی و کاهش خطر سقوط این گروه مؤثر واقع شود.
واژههای کلیدی: توجه؛ راهرفتن؛ کمتوانی ذهنی؛ نوجوان؛ شتابسنجی
مقدمه
افراد دارای کمتوانی ذهنی یکی از زیرگروههای اصلی اختلالات رشد عصبی محسوب میشوند که بهدلیل ناتوانیهای قابل توجه در عملکردهای هوشی و مهارتهای سازشی، در فرایندهایی مانند یادگیری، حل مسئله، تعامل اجتماعی و انجام فعالیتهای روزمره با چالشهای جدی مواجه هستند(۱). شدت این اختلال معمولاً در سه سطح خفیف، متوسط و شدید طبقهبندی میشود که در این میان، افراد با کمتوانی ذهنی آموزشپذیر در طبقه خفیف قرار دارند و بهره هوشی آنها معمولاً در بازه ۵۰ تا ۷۵ است(2). این گروه از افراد با وجود محدودیتهای شناختی، توانایی یادگیری مهارتهای پایه زندگی و حرکتی را دارند، به شرط آنکه آموزشها ساختارمند، تدریجی و با حمایت مستمر ارائه شود. با این حال، فرایند یادگیری در آنان معمولاً با کندی، ضعف در کارکردهای اجرایی، اختلال در حافظه کاری و نقص در پردازشهای حسی-حرکتی همراه است(3،4). برآوردها نشان میدهد که حدود سه درصد از جمعیت جهان درجاتی از کمتوانی ذهنی دارند که بخش قابل توجهی از آنها در گروه آموزشپذیر قرار میگیرند(5).
از منظر حرکتی، افراد با کمتوانی ذهنی آموزشپذیر اغلب با مشکلاتی مانند کاهش سرعت گامبرداری، افزایش نوسانات حرکتی، ضعف در هماهنگی اندامها و ناپایداری ساختار قامت مواجهاند. این اختلالات معمولاً ناشی از مشکلات یکپارچگی سیستمهای حسی-حرکتی شامل سیستم بینایی، دهلیزی و حس عمقی، کاهش تون عضلانی، تأخیر در واکنشهای حرکتی و همانقباضیهای غیرطبیعی عضلات است(6،7). این ناهنجاریها علاوه بر کاهش بازدهی حرکتی و افزایش مصرف انرژی در راهرفتن، بهطور مستقیم استقلال عملکردی و مشارکت اجتماعی افراد را نیز تحت تأثیر قرار میدهند(8،9). به طور خاص، الگوی گامبرداری این افراد اغلب با کاهش سرعت، افزایش مدت زمان مرحله اتکا و نوسانات بیشتر مرکز جرم بدن همراه است؛ عواملی که منجر به افزایش تغییرپذیری مفصلی، ناپایداری در اجرای حرکت، بالا رفتن خطر سقوط و کاهش کارایی کلی سیستم حرکتی میشوند(10).
در مطالعات تحلیلی، سه شاخص کلیدی برای ارزیابی کیفیت گامبرداری این افراد بیش از سایر متغیرها مورد توجه قرار گرفته است: نخست، سرعت گامبرداری بهعنوان نمایهای از کارایی عملکرد سیستم عصبی-عضلانی(11)؛ دوم، تغییرپذیری سینماتیکی که بازتابدهنده سطح ثبات و نویز حرکتی است(12،13)؛ و سوم، تقارن گام بهعنوان معیاری از هماهنگی دوطرفه اندامهای تحتانی(16-14). پژوهشها نشان دادهاند که این شاخصها بسته به شرایط بالینی یا مداخلهای، حساسیتهای متفاوتی دارند. برای نمونه، سرعت گامبرداری در جمعیتهای دارای اختلالات عصبی همچون بیماران سکته مغزی یا پارکینسون تحت تأثیر تمرینهای بدنی یا مداخلات شناختی بهبود مییابد و شاخصی پایدار و قابل اعتماد برای ارزیابی پیشرفت محسوب میشود. در مقابل، زمانی که کنترل عصبی کاهش یافته یا ساختار قامتی ناپایدار باشد، تغییرپذیری سینماتیکی معمولاً افزایش مییابد. همچنین، تقارن گام در نوجوانان با ناهنجاریهای رشدی یا آسیبهای مغزی غالباً نسبت به مداخلات کوتاهمدت مقاومتر است و کمتر تغییر میکند(19-17). بنابراین تحلیل همزمان این سه شاخص میتواند ارزیابی دقیقتری از کیفیت گامبرداری و کنترل حرکتی در این گروه از افراد ارائه دهد.
در حوزه علوم اعصاب و یادگیری حرکتی، جهتدهی توجه یکی از مؤلفههای مهمی است که میتواند بر کیفیت اجرای مهارتهای حرکتی مانند گامبرداری تأثیر بگذارد. جهتدهی توجه معمولاً به دو نوع اصلی تقسیم میشود تمرکز درونی (Internal Focus of Attention) IFA)) که معطوف به اجزای بدنی و حسهای حرکتی فرد است، و تمرکز بیرونی (External Focus of Attention)(EFA) که به اثرات حرکت در محیط پیرامون توجه دارد. بر اساس نظریههای «پردازش خودکار» و «فرضیه عمل محدود»، تمرکز بیرونی با کاهش مداخله شناختی، فعالسازی مسیرهای حرکتی ضمنی و تقویت کنترل غیرآگاهانه، موجب بهبود روانی و دقت حرکت میشود(20-22). بخش قابل توجهی از پژوهشها اثرات مثبت تمرکز بیرونی بر بهبود شاخصهای گامبرداری در جوامع مختلف گزارش کردهاند(23،24). برای مثال آخوندزاده و همکاران در پژوهش خود تغییرپذیری کمتری را در سگمنتهای ران و ساق پای دختران کمتوان ذهنی متعاقب دستورالعمل توجه بیرونی در مقایسه با درونی نشان دادند(25). با این حال، شواهد اندکی نیز وجود دارد که نشان میدهد تمرکز درونی، بهویژه در مراحل ابتدایی یادگیری، میتواند برای برخی گروهها از جمله نوجوانان مفید باشد. به عنوان مثال، بابک و همکاران در مطالعهای بر یادگیری مهارت پرتاب دارت در دانشآموزان دبیرستانی گزارش کردند که دستورالعملهای مرتبط با فرم یا تکنیک حرکت، که ماهیتی نزدیک به تمرکز درونی دارند، میتوانند در مراحل اولیه یادگیری برای بهبود عملکرد مفید باشند(26). افزون بر جهت توجه، فاصله کانون توجه بیرونی نیز میتواند بر اجرای حرکت اثر بگذارد. در تمرکز بیرونی نزدیک، توجه فرد به اثرات حرکت در فاصلهای نزدیک به بدن (مانند محل تماس پا با زمین یا نشانههای نزدیک مسیر) هدایت میشود؛ در حالی که در تمرکز بیرونی دور، توجه به هدف یا نشانهای دورتر در محیط معطوف میگردد. برخی شواهد نشان میدهند که افزایش فاصله کانون توجه ممکن است با تسهیل کنترل خودکارتر و کاهش توجه به جزئیات حرکتی بدن همراه باشد، اما این اثر احتمالاً به سطح مهارت و ماهیت تکلیف وابسته است(30-27، 25). برای مثال هرچند متاآنالیز ژانگ و همکاران برتری توجه بیرونی دور را نسبت به نزدیک نشان داد، اما این تفاوت تنها در زیرگروه افراد ماهر معنادار بود و در زیرگروه مبتدیان تفاوت آماری معناداری مشاهده نشد(30). این امر نشان میدهد اثرات توجه و فاصله میتواند به عواملی همچون سطح مهارت، نوع تکلیف و ... مرتبط باشد.
با وجود انجام مطالعات متعدد در زمینه تمرکز توجه و راه رفتن در بزرگسالان یا سالمندان دارای اختلالات حرکتی، شواهد تجربی درباره تأثیر انواع استراتژیهای توجه بر الگوی گامبرداری نوجوانان کمتوان ذهنی آموزشپذیر همچنان محدود است. این محدودیت از آن جهت حائز اهمیت است که افراد کمتوان ذهنی به دلیل نقص در پردازش شناختی و حسی‑حرکتی، ممکن است پاسخ متفاوتی به دستورالعملهای توجه نسبت به سایر جمعیتها نشان دهند و تعمیم نتایج مطالعات بزرگسالان سالم یا بیماران نورولوژیک به این گروه قابل اعتماد نیست. به علاوه، اغلب پژوهشهای قبلی صرفاً به مقایسه اثر دستورالعمل تمرکز توجه درونی و بیرونی پرداخته و اثرات فاصلهدهی کانون توجه بیرونی کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. افزون بر این، نتایج پژوهشهای موجود بر متغیرهای مورد بررسی متناقض است(30). از آنجا که راهرفتن یکی از ارکان اصلی زندگی مستقل و مشارکت اجتماعی در افراد کمتوان ذهنی است، بهرهگیری از تمرکز توجه بهعنوان یک راهبرد شناختی میتواند نقش مهمی در بهبود کیفیت حرکت و اصلاح الگوهای گامبرداری داشته باشد. به طور کلی، به دلیل خلاهای روششناختی(27)، کمبود شواهد در جمعیت کمتوان ذهنی، عدم بررسی کافی اثر فاصله توجه بیرونی، و تناقضات موجود در یافتهها، طراحی پژوهشهای اختصاصی برای این گروه ضروری است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر چهار نوع جهتدهی توجه (شرایط کنترل، تمرکز درونی، تمرکز بیرونی نزدیک و تمرکز بیرونی دور) بر سه شاخص کلیدی کیفیت گامبرداری، شامل سرعت گامبرداری، تغییرپذیری سینماتیکی و تقارن گام، در نوجوانان ۱۱ تا ۱۳ ساله کمتوان ذهنی آموزشپذیر طراحی و اجرا شد. یافتههای این پژوهش میتواند به شناسایی نحوه پاسخدهی این نوجوانان به دستورالعملهای شناختی کمک کرده و مبنایی برای طراحی برنامههای تمرینات ورزشی در مدارس استثنایی و مداخلات توانبخشی هدفمندتر فراهم آورد.
روش بررسی
پژوهش حاضر از نوع کاربردی و از نظر ماهیت و روش اجرا، نیمهتجربی با طرح درونگروهی (طرح اندازهگیری مکرر) بود. جامعه آماری پژوهش را کلیه دانشآموزان دختر کمتوان ذهنی تشکیل دادند که در سال تحصیلی ۱۴۰۳–۱۴۰۴ در مدارس استثنایی شهرستان یزد مشغول به تحصیل بودند. تعیین حجم نمونه از نسخه 3.1 نرم افزار Gpower با در نظر گرفتن سطح آلفای 05/0 و توان 8/0 محاسبه شد. بر این اساس تعداد 25 نفر نوجوانان کمتوان ذهنی 11 الی 13 ساله به صورت نمونهگیری در دسترس انتخاب شدند. معیارهای ورود به مطالعه شامل تشخیص کمتوانی ذهنی آموزشپذیر توسط مراجع تخصصی، توانایی درک و پیروی از دستورالعملهای پژوهش، کسب رضایت آگاهانه از والدین و دانشآموزان برای مشارکت در پژوهش، توانایی راهرفتن مستقل بدون نیاز به کمک، عدم ابتلا به بیماریهای زمینهای یا مصرف داروهای مؤثر بر عملکرد حرکتی یا شناختی، داشتن حداقل بینایی لازم (با یا بدون عینک) برای انجام فعالیتهای پژوهش و قرار داشتن در محدوده سنی تعیینشده بود. تمامی مراحل برای هر ازمودنی در یک روز و با فاصله استراحت مناسب انجام شد. معیارهای خروج از مطالعه نیز شامل عدم تمایل به ادامه همکاری در هر مرحله از پژوهش بود. پس از اخذ تأییدیه اخلاقی از کمیته مربوطه و کسب رضایت آگاهانه کتبی از شرکتکنندگان و والدین آنان، آزمودنیها با اهداف و مراحل پژوهش آشنا شدند و لباس استاندارد(تیشرت و شلوار ورزشی بدون پاپوش) جهت تسهیل نصب سنسورها پوشیدند. آموزش اولیه درباره نحوه راهرفتن در شرایط مختلف ارائه شد و دادههای گامبرداری با استفاده از هفت واحد اندازهگیری اینرسی(IMU) NORAXON ساخت آمریکا مجهز به شتابسنج سهمحوره، ژیروسکوپ و مگنتومتر با فرکانس ۴۰۰ هرتز ثبت گردید. سنسورها مطابق پروتکل استاندارد روی ساکروم(ثبت دادههای کلی بدن)، وسط سطح قدامی رانها، وسط سطح قدامی درشتنیها و استخوان ناویکولار هر دو پا نصب شدند. بر روی بدن آزمودنیها. سنسورها بر روی ساکروم، سطح قدامی رانها، سطح قدامی درشتنیها و استخوان ناویکولار هر دو پا نصب شدند.
آزمودنیها مسیر ۱۰ متری را تحت چهار شرایط استراتژی توجه شامل(۱) کنترل (بدون دستورالعمل)، (۲) توجه درونی (تمرکز بر حرکات بدن)، (۳) توجه بیرونی نزدیک(تمرکز بر نقاط نزدیک پا) و(۴) توجه بیرونی دور(تمرکز بر هدف دور) با ترتیب متوازنشده (کانتربالانس) و سه تکرار برای هر شرایط طی کردند که در مجموع ۱۲ آزمایش به ازای هر نفر ثبت شد. هر تکرار بسته به فرد بین 10 تا 20 ثانیه طول کشید و بین تکرارها یک دقیقه استراحت جهت جلوگیری از خستگی در نظر گرفته شد. همچنین بین شرایط مختلف 5 دقیقه استراحت برای کاهش اثر خستگی و یادگیری لحاظ شد. ترتیب اجرای شرایط بهصورت متوازنشده (کانتربالانس) تنظیم گردید. فرآیند با فرمان «حرکت» آغاز و با عبور کامل از خط پایان پایان یافت. سنسورها پیش از هر تکرار کالیبره شدند.دادههای خام حاصل از سنسورهای شتابسنج، ژیروسکوپ و مگنتومتر در نرمافزار MyoMotion (سیستم Noraxon) با فرمت CSV استخراج و ذخیره شد. در مرحله اول، یک کد اختصاصی در محیط متلب ۲۰۲۱b برای ادغام دادههای IMU و تبدیل آنها به مختصات کواترنیون توسعه داده شد. سپس با استفاده از وبسایت c3dtools.com (28) فرآیند کینماتیک معکوس جهت تبدیل مختصات کواترنیون به زوایای سگمنتهای بدن اجرا گردید. دادههای سینماتیکی حاصل به صورت درصدی از سیکل گامبرداری، نرمالسازی شدند. برای استخراج فاکتورهای فضایی-زمانی گامبرداری، از سیگنالهای شتابسنج جهت شناسایی لحظات تماس پاشنه با زمین استفاده شد (31). در این مطالعه از سه مولفه سرعت گام برداری، تقارن گام و تغییرپذیری سینماتیکی گام برداری برای بررسی کیفیت گام برداری نوجوانان کم توان ذهنی استفاده شد. برای محاسبه سرعت گام از رابطه یک استفاده شد(32).
رابطه1
برای محاسبه تقارن گام، از مدت زمان گامهای راست و چپ طبق رابطه 2 استفاده شد.
رابطه2
و برای محاسبه تغییرپذیری سینماتیکی، ابتدا تغییر پذیری حاصل از چهار سیکل کامل گامبرداری بهصورت نرمال شده بر حسب سیکل گامبرداری برای 21 درجه آزادی پایین تنه(لگن، ران راست و چپ، زانوی راست و چپ و مچ راست و چپ هر کدام سه درجه آزادی) با استفاده از شاخص انحراف استاندارد به دست آمد(رابطه 3). در ادامه سطح زیر منحنی هریک از درجات آزادی از طریق انتگرالگیری از سیگنال بدست آمد و در نهایت مجموع 21 درجه آزادی بهعنوان شاخص تغییرپذیری سینماتیکی گزارش شد (33، 32).
رابطه3
رابطه4
دادهها با نرمافزار SPSS نسخه ۲۴ تحلیل شدند. در بخش توصیفی، میانگین و انحراف معیار متغیرها محاسبه و در جداول دادهها با نرمافزار SPSS نسخه ۲۴ تحلیل شدند. در بخش توصیفی، میانگین و انحراف معیار متغیرها محاسبه و در جداول ارائه گردید. در بخش استنباطی، از تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر برای مقایسه چهار شرایط آزمایشی استفاده شد.
پیشفرض کرویت با آزمون موخلی بررسی و در صورت نیاز از تصحیح گرین هاوس-گیسر بهره گرفته شد. مقایسههای زوجی با آزمون بونفرونی و اندازه اثر با اِتا گزارش شد. سطح معناداری05/0 و نرمالیتی دادهها با آزمون شاپیروویلک تأیید گردید.
افراد دارای کمتوانی ذهنی یکی از زیرگروههای اصلی اختلالات رشد عصبی محسوب میشوند که بهدلیل ناتوانیهای قابل توجه در عملکردهای هوشی و مهارتهای سازشی، در فرایندهایی مانند یادگیری، حل مسئله، تعامل اجتماعی و انجام فعالیتهای روزمره با چالشهای جدی مواجه هستند(۱). شدت این اختلال معمولاً در سه سطح خفیف، متوسط و شدید طبقهبندی میشود که در این میان، افراد با کمتوانی ذهنی آموزشپذیر در طبقه خفیف قرار دارند و بهره هوشی آنها معمولاً در بازه ۵۰ تا ۷۵ است(2). این گروه از افراد با وجود محدودیتهای شناختی، توانایی یادگیری مهارتهای پایه زندگی و حرکتی را دارند، به شرط آنکه آموزشها ساختارمند، تدریجی و با حمایت مستمر ارائه شود. با این حال، فرایند یادگیری در آنان معمولاً با کندی، ضعف در کارکردهای اجرایی، اختلال در حافظه کاری و نقص در پردازشهای حسی-حرکتی همراه است(3،4). برآوردها نشان میدهد که حدود سه درصد از جمعیت جهان درجاتی از کمتوانی ذهنی دارند که بخش قابل توجهی از آنها در گروه آموزشپذیر قرار میگیرند(5).
از منظر حرکتی، افراد با کمتوانی ذهنی آموزشپذیر اغلب با مشکلاتی مانند کاهش سرعت گامبرداری، افزایش نوسانات حرکتی، ضعف در هماهنگی اندامها و ناپایداری ساختار قامت مواجهاند. این اختلالات معمولاً ناشی از مشکلات یکپارچگی سیستمهای حسی-حرکتی شامل سیستم بینایی، دهلیزی و حس عمقی، کاهش تون عضلانی، تأخیر در واکنشهای حرکتی و همانقباضیهای غیرطبیعی عضلات است(6،7). این ناهنجاریها علاوه بر کاهش بازدهی حرکتی و افزایش مصرف انرژی در راهرفتن، بهطور مستقیم استقلال عملکردی و مشارکت اجتماعی افراد را نیز تحت تأثیر قرار میدهند(8،9). به طور خاص، الگوی گامبرداری این افراد اغلب با کاهش سرعت، افزایش مدت زمان مرحله اتکا و نوسانات بیشتر مرکز جرم بدن همراه است؛ عواملی که منجر به افزایش تغییرپذیری مفصلی، ناپایداری در اجرای حرکت، بالا رفتن خطر سقوط و کاهش کارایی کلی سیستم حرکتی میشوند(10).
در مطالعات تحلیلی، سه شاخص کلیدی برای ارزیابی کیفیت گامبرداری این افراد بیش از سایر متغیرها مورد توجه قرار گرفته است: نخست، سرعت گامبرداری بهعنوان نمایهای از کارایی عملکرد سیستم عصبی-عضلانی(11)؛ دوم، تغییرپذیری سینماتیکی که بازتابدهنده سطح ثبات و نویز حرکتی است(12،13)؛ و سوم، تقارن گام بهعنوان معیاری از هماهنگی دوطرفه اندامهای تحتانی(16-14). پژوهشها نشان دادهاند که این شاخصها بسته به شرایط بالینی یا مداخلهای، حساسیتهای متفاوتی دارند. برای نمونه، سرعت گامبرداری در جمعیتهای دارای اختلالات عصبی همچون بیماران سکته مغزی یا پارکینسون تحت تأثیر تمرینهای بدنی یا مداخلات شناختی بهبود مییابد و شاخصی پایدار و قابل اعتماد برای ارزیابی پیشرفت محسوب میشود. در مقابل، زمانی که کنترل عصبی کاهش یافته یا ساختار قامتی ناپایدار باشد، تغییرپذیری سینماتیکی معمولاً افزایش مییابد. همچنین، تقارن گام در نوجوانان با ناهنجاریهای رشدی یا آسیبهای مغزی غالباً نسبت به مداخلات کوتاهمدت مقاومتر است و کمتر تغییر میکند(19-17). بنابراین تحلیل همزمان این سه شاخص میتواند ارزیابی دقیقتری از کیفیت گامبرداری و کنترل حرکتی در این گروه از افراد ارائه دهد.
در حوزه علوم اعصاب و یادگیری حرکتی، جهتدهی توجه یکی از مؤلفههای مهمی است که میتواند بر کیفیت اجرای مهارتهای حرکتی مانند گامبرداری تأثیر بگذارد. جهتدهی توجه معمولاً به دو نوع اصلی تقسیم میشود تمرکز درونی (Internal Focus of Attention) IFA)) که معطوف به اجزای بدنی و حسهای حرکتی فرد است، و تمرکز بیرونی (External Focus of Attention)(EFA) که به اثرات حرکت در محیط پیرامون توجه دارد. بر اساس نظریههای «پردازش خودکار» و «فرضیه عمل محدود»، تمرکز بیرونی با کاهش مداخله شناختی، فعالسازی مسیرهای حرکتی ضمنی و تقویت کنترل غیرآگاهانه، موجب بهبود روانی و دقت حرکت میشود(20-22). بخش قابل توجهی از پژوهشها اثرات مثبت تمرکز بیرونی بر بهبود شاخصهای گامبرداری در جوامع مختلف گزارش کردهاند(23،24). برای مثال آخوندزاده و همکاران در پژوهش خود تغییرپذیری کمتری را در سگمنتهای ران و ساق پای دختران کمتوان ذهنی متعاقب دستورالعمل توجه بیرونی در مقایسه با درونی نشان دادند(25). با این حال، شواهد اندکی نیز وجود دارد که نشان میدهد تمرکز درونی، بهویژه در مراحل ابتدایی یادگیری، میتواند برای برخی گروهها از جمله نوجوانان مفید باشد. به عنوان مثال، بابک و همکاران در مطالعهای بر یادگیری مهارت پرتاب دارت در دانشآموزان دبیرستانی گزارش کردند که دستورالعملهای مرتبط با فرم یا تکنیک حرکت، که ماهیتی نزدیک به تمرکز درونی دارند، میتوانند در مراحل اولیه یادگیری برای بهبود عملکرد مفید باشند(26). افزون بر جهت توجه، فاصله کانون توجه بیرونی نیز میتواند بر اجرای حرکت اثر بگذارد. در تمرکز بیرونی نزدیک، توجه فرد به اثرات حرکت در فاصلهای نزدیک به بدن (مانند محل تماس پا با زمین یا نشانههای نزدیک مسیر) هدایت میشود؛ در حالی که در تمرکز بیرونی دور، توجه به هدف یا نشانهای دورتر در محیط معطوف میگردد. برخی شواهد نشان میدهند که افزایش فاصله کانون توجه ممکن است با تسهیل کنترل خودکارتر و کاهش توجه به جزئیات حرکتی بدن همراه باشد، اما این اثر احتمالاً به سطح مهارت و ماهیت تکلیف وابسته است(30-27، 25). برای مثال هرچند متاآنالیز ژانگ و همکاران برتری توجه بیرونی دور را نسبت به نزدیک نشان داد، اما این تفاوت تنها در زیرگروه افراد ماهر معنادار بود و در زیرگروه مبتدیان تفاوت آماری معناداری مشاهده نشد(30). این امر نشان میدهد اثرات توجه و فاصله میتواند به عواملی همچون سطح مهارت، نوع تکلیف و ... مرتبط باشد.
با وجود انجام مطالعات متعدد در زمینه تمرکز توجه و راه رفتن در بزرگسالان یا سالمندان دارای اختلالات حرکتی، شواهد تجربی درباره تأثیر انواع استراتژیهای توجه بر الگوی گامبرداری نوجوانان کمتوان ذهنی آموزشپذیر همچنان محدود است. این محدودیت از آن جهت حائز اهمیت است که افراد کمتوان ذهنی به دلیل نقص در پردازش شناختی و حسی‑حرکتی، ممکن است پاسخ متفاوتی به دستورالعملهای توجه نسبت به سایر جمعیتها نشان دهند و تعمیم نتایج مطالعات بزرگسالان سالم یا بیماران نورولوژیک به این گروه قابل اعتماد نیست. به علاوه، اغلب پژوهشهای قبلی صرفاً به مقایسه اثر دستورالعمل تمرکز توجه درونی و بیرونی پرداخته و اثرات فاصلهدهی کانون توجه بیرونی کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. افزون بر این، نتایج پژوهشهای موجود بر متغیرهای مورد بررسی متناقض است(30). از آنجا که راهرفتن یکی از ارکان اصلی زندگی مستقل و مشارکت اجتماعی در افراد کمتوان ذهنی است، بهرهگیری از تمرکز توجه بهعنوان یک راهبرد شناختی میتواند نقش مهمی در بهبود کیفیت حرکت و اصلاح الگوهای گامبرداری داشته باشد. به طور کلی، به دلیل خلاهای روششناختی(27)، کمبود شواهد در جمعیت کمتوان ذهنی، عدم بررسی کافی اثر فاصله توجه بیرونی، و تناقضات موجود در یافتهها، طراحی پژوهشهای اختصاصی برای این گروه ضروری است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر چهار نوع جهتدهی توجه (شرایط کنترل، تمرکز درونی، تمرکز بیرونی نزدیک و تمرکز بیرونی دور) بر سه شاخص کلیدی کیفیت گامبرداری، شامل سرعت گامبرداری، تغییرپذیری سینماتیکی و تقارن گام، در نوجوانان ۱۱ تا ۱۳ ساله کمتوان ذهنی آموزشپذیر طراحی و اجرا شد. یافتههای این پژوهش میتواند به شناسایی نحوه پاسخدهی این نوجوانان به دستورالعملهای شناختی کمک کرده و مبنایی برای طراحی برنامههای تمرینات ورزشی در مدارس استثنایی و مداخلات توانبخشی هدفمندتر فراهم آورد.
روش بررسی
پژوهش حاضر از نوع کاربردی و از نظر ماهیت و روش اجرا، نیمهتجربی با طرح درونگروهی (طرح اندازهگیری مکرر) بود. جامعه آماری پژوهش را کلیه دانشآموزان دختر کمتوان ذهنی تشکیل دادند که در سال تحصیلی ۱۴۰۳–۱۴۰۴ در مدارس استثنایی شهرستان یزد مشغول به تحصیل بودند. تعیین حجم نمونه از نسخه 3.1 نرم افزار Gpower با در نظر گرفتن سطح آلفای 05/0 و توان 8/0 محاسبه شد. بر این اساس تعداد 25 نفر نوجوانان کمتوان ذهنی 11 الی 13 ساله به صورت نمونهگیری در دسترس انتخاب شدند. معیارهای ورود به مطالعه شامل تشخیص کمتوانی ذهنی آموزشپذیر توسط مراجع تخصصی، توانایی درک و پیروی از دستورالعملهای پژوهش، کسب رضایت آگاهانه از والدین و دانشآموزان برای مشارکت در پژوهش، توانایی راهرفتن مستقل بدون نیاز به کمک، عدم ابتلا به بیماریهای زمینهای یا مصرف داروهای مؤثر بر عملکرد حرکتی یا شناختی، داشتن حداقل بینایی لازم (با یا بدون عینک) برای انجام فعالیتهای پژوهش و قرار داشتن در محدوده سنی تعیینشده بود. تمامی مراحل برای هر ازمودنی در یک روز و با فاصله استراحت مناسب انجام شد. معیارهای خروج از مطالعه نیز شامل عدم تمایل به ادامه همکاری در هر مرحله از پژوهش بود. پس از اخذ تأییدیه اخلاقی از کمیته مربوطه و کسب رضایت آگاهانه کتبی از شرکتکنندگان و والدین آنان، آزمودنیها با اهداف و مراحل پژوهش آشنا شدند و لباس استاندارد(تیشرت و شلوار ورزشی بدون پاپوش) جهت تسهیل نصب سنسورها پوشیدند. آموزش اولیه درباره نحوه راهرفتن در شرایط مختلف ارائه شد و دادههای گامبرداری با استفاده از هفت واحد اندازهگیری اینرسی(IMU) NORAXON ساخت آمریکا مجهز به شتابسنج سهمحوره، ژیروسکوپ و مگنتومتر با فرکانس ۴۰۰ هرتز ثبت گردید. سنسورها مطابق پروتکل استاندارد روی ساکروم(ثبت دادههای کلی بدن)، وسط سطح قدامی رانها، وسط سطح قدامی درشتنیها و استخوان ناویکولار هر دو پا نصب شدند. بر روی بدن آزمودنیها. سنسورها بر روی ساکروم، سطح قدامی رانها، سطح قدامی درشتنیها و استخوان ناویکولار هر دو پا نصب شدند.
آزمودنیها مسیر ۱۰ متری را تحت چهار شرایط استراتژی توجه شامل(۱) کنترل (بدون دستورالعمل)، (۲) توجه درونی (تمرکز بر حرکات بدن)، (۳) توجه بیرونی نزدیک(تمرکز بر نقاط نزدیک پا) و(۴) توجه بیرونی دور(تمرکز بر هدف دور) با ترتیب متوازنشده (کانتربالانس) و سه تکرار برای هر شرایط طی کردند که در مجموع ۱۲ آزمایش به ازای هر نفر ثبت شد. هر تکرار بسته به فرد بین 10 تا 20 ثانیه طول کشید و بین تکرارها یک دقیقه استراحت جهت جلوگیری از خستگی در نظر گرفته شد. همچنین بین شرایط مختلف 5 دقیقه استراحت برای کاهش اثر خستگی و یادگیری لحاظ شد. ترتیب اجرای شرایط بهصورت متوازنشده (کانتربالانس) تنظیم گردید. فرآیند با فرمان «حرکت» آغاز و با عبور کامل از خط پایان پایان یافت. سنسورها پیش از هر تکرار کالیبره شدند.دادههای خام حاصل از سنسورهای شتابسنج، ژیروسکوپ و مگنتومتر در نرمافزار MyoMotion (سیستم Noraxon) با فرمت CSV استخراج و ذخیره شد. در مرحله اول، یک کد اختصاصی در محیط متلب ۲۰۲۱b برای ادغام دادههای IMU و تبدیل آنها به مختصات کواترنیون توسعه داده شد. سپس با استفاده از وبسایت c3dtools.com (28) فرآیند کینماتیک معکوس جهت تبدیل مختصات کواترنیون به زوایای سگمنتهای بدن اجرا گردید. دادههای سینماتیکی حاصل به صورت درصدی از سیکل گامبرداری، نرمالسازی شدند. برای استخراج فاکتورهای فضایی-زمانی گامبرداری، از سیگنالهای شتابسنج جهت شناسایی لحظات تماس پاشنه با زمین استفاده شد (31). در این مطالعه از سه مولفه سرعت گام برداری، تقارن گام و تغییرپذیری سینماتیکی گام برداری برای بررسی کیفیت گام برداری نوجوانان کم توان ذهنی استفاده شد. برای محاسبه سرعت گام از رابطه یک استفاده شد(32).
|
|
برای محاسبه تقارن گام، از مدت زمان گامهای راست و چپ طبق رابطه 2 استفاده شد.
رابطه2
|
|
و برای محاسبه تغییرپذیری سینماتیکی، ابتدا تغییر پذیری حاصل از چهار سیکل کامل گامبرداری بهصورت نرمال شده بر حسب سیکل گامبرداری برای 21 درجه آزادی پایین تنه(لگن، ران راست و چپ، زانوی راست و چپ و مچ راست و چپ هر کدام سه درجه آزادی) با استفاده از شاخص انحراف استاندارد به دست آمد(رابطه 3). در ادامه سطح زیر منحنی هریک از درجات آزادی از طریق انتگرالگیری از سیگنال بدست آمد و در نهایت مجموع 21 درجه آزادی بهعنوان شاخص تغییرپذیری سینماتیکی گزارش شد (33، 32).
|
|
|
|
دادهها با نرمافزار SPSS نسخه ۲۴ تحلیل شدند. در بخش توصیفی، میانگین و انحراف معیار متغیرها محاسبه و در جداول دادهها با نرمافزار SPSS نسخه ۲۴ تحلیل شدند. در بخش توصیفی، میانگین و انحراف معیار متغیرها محاسبه و در جداول ارائه گردید. در بخش استنباطی، از تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر برای مقایسه چهار شرایط آزمایشی استفاده شد.
پیشفرض کرویت با آزمون موخلی بررسی و در صورت نیاز از تصحیح گرین هاوس-گیسر بهره گرفته شد. مقایسههای زوجی با آزمون بونفرونی و اندازه اثر با اِتا گزارش شد. سطح معناداری05/0 و نرمالیتی دادهها با آزمون شاپیروویلک تأیید گردید.
یافته ها
در این پژوهش ویژگی های دموگرافیک آزمودنی ها نشان داد که میانگین سن شرکت کنندگان 3/11 سال با انحراف استاندارد 4/1 بود. همچنین میانگین قد و وزن آنها به ترتیب 58/139 سانتی متر با انحراف استاندارد 52/9 و 31/41 کیلوگرم با انحراف استاندارد 52/14 گزارش شده است. ویژگیهای دموگرافیک آزمودنیهای پژوهش را نشان میدهد. به منظور بررسی مفروضههای آماری، ابتدا طبیعی بودن توزیع دادهها با استفاده از آزمون شاپیرو-ویلک تأیید شد و نتایج آزمون موخلی نیز نشاندهنده عدم نقض پیشفرض تساوی ماتریس کوواریانسها بود. پس از احراز مفروضهها، تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر برای بررسی تأثیر استراتژیهای مختلف تمرکز توجه (کنترل، درونی، بیرونی نزدیک، بیرونی دور) بر متغیرهای کینماتیکی اجرا شد(جدول 1).
نتایج تحلیل واریانس نشان داد که استراتژیهای تمرکز توجه تأثیر معناداری بر سرعت گامبرداری نوجوانان کمتوان ذهنی دارند (413/0=,η²001/0=P ,894/16=(3،72)F). برای شناسایی منشأ تفاوتها، از مقایسههای دوگانه با تعدیل بنفرونی استفاده شد. شکل 1 شاخصهای مرکزی، پراکندگی و همین طور نتایج مقایسههای دوگانه را نشان میدهد. بر این اساس تفاوت معناداری بین استراتژی کنترل و درونی (006/0=p) و همچنین بین استراتژی کنترل و بیرونی دور (005/0=p) مشاهده شد. علاوه بر این، استراتژی درونی و بیرونی دور با میانگین (001/0>p) و استراتژی بیرونی نزدیک و بیرونی دور (001/0=p) تفاوت آماری معناداری داشتند. شاخص مجذور اتا (413/0) بیانگر اثر بزرگ استراتژیهای تمرکز توجه بر سرعت گامبرداری بود. نتایج تحلیل واریانس نشان داد که استراتژیهای تمرکز توجه تأثیر معناداری بر سرعت گامبرداری نوجوانان کمتوان ذهنی دارند(جدول 1). یافتهها نشان داد، تحت تاثیر استراتژیهای مختلف تمرکز توجه (کنترل، درونی، بیرونی نزدیک و بیرونی دور) بیانگر عدم وجود تفاوت آماری معنادار بود (069/0=, η² 16/0=P ,773/1=(3،72)F). شکل 2 مقادیر میانگین و میزان پراکندگی چهار استراتژی مختلف تمرکز توجه را نشان میدهد. همانطور که مشاهده میشود، کمترین تقارن در شرایط توجه درونی و بیشترین در دو حالت کنترل و توجه بیرونی نزدیک بدست آمد.پس از تأیید عدم نقض فرض کرویت (116/0=P)، تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر تفاوت معناداری را بین استراتژیهای تمرکز توجه در مؤلفه تغییرپذیری سینماتیکی گامبرداری نشان داد (257/0=,η²001/0=P ,289/8=(3،72)F).مقایسههای زوجی با تعدیل بنفرونی مشخص کرد که استراتژی درونی نسبت به حالت کنترل افزایش تغییرپذیری معناداری ایجاد کرده است (003/0=P).
همچنین، استراتژی درونی نسبت به بیرونی نزدیک (005/0=P) و بیرونی دور (045/0=P) تفاوت آماری معناداری نشان داد. با این حال، سایر مقایسهها شامل کنترل با بیرونی نزدیک، کنترل با بیرونی دور و بیرونی نزدیک با بیرونی دور، فاقد تفاوت معنادار بودند(05/0P>). شاخصهای اندازه اثر (257/0= η²و 421/0=η²) حاکی از تأثیر قابل توجه استراتژیهای تمرکز توجه بر تغییرپذیری سینماتیکی گامبرداری است.
در این پژوهش ویژگی های دموگرافیک آزمودنی ها نشان داد که میانگین سن شرکت کنندگان 3/11 سال با انحراف استاندارد 4/1 بود. همچنین میانگین قد و وزن آنها به ترتیب 58/139 سانتی متر با انحراف استاندارد 52/9 و 31/41 کیلوگرم با انحراف استاندارد 52/14 گزارش شده است. ویژگیهای دموگرافیک آزمودنیهای پژوهش را نشان میدهد. به منظور بررسی مفروضههای آماری، ابتدا طبیعی بودن توزیع دادهها با استفاده از آزمون شاپیرو-ویلک تأیید شد و نتایج آزمون موخلی نیز نشاندهنده عدم نقض پیشفرض تساوی ماتریس کوواریانسها بود. پس از احراز مفروضهها، تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر برای بررسی تأثیر استراتژیهای مختلف تمرکز توجه (کنترل، درونی، بیرونی نزدیک، بیرونی دور) بر متغیرهای کینماتیکی اجرا شد(جدول 1).
نتایج تحلیل واریانس نشان داد که استراتژیهای تمرکز توجه تأثیر معناداری بر سرعت گامبرداری نوجوانان کمتوان ذهنی دارند (413/0=,η²001/0=P ,894/16=(3،72)F). برای شناسایی منشأ تفاوتها، از مقایسههای دوگانه با تعدیل بنفرونی استفاده شد. شکل 1 شاخصهای مرکزی، پراکندگی و همین طور نتایج مقایسههای دوگانه را نشان میدهد. بر این اساس تفاوت معناداری بین استراتژی کنترل و درونی (006/0=p) و همچنین بین استراتژی کنترل و بیرونی دور (005/0=p) مشاهده شد. علاوه بر این، استراتژی درونی و بیرونی دور با میانگین (001/0>p) و استراتژی بیرونی نزدیک و بیرونی دور (001/0=p) تفاوت آماری معناداری داشتند. شاخص مجذور اتا (413/0) بیانگر اثر بزرگ استراتژیهای تمرکز توجه بر سرعت گامبرداری بود. نتایج تحلیل واریانس نشان داد که استراتژیهای تمرکز توجه تأثیر معناداری بر سرعت گامبرداری نوجوانان کمتوان ذهنی دارند(جدول 1). یافتهها نشان داد، تحت تاثیر استراتژیهای مختلف تمرکز توجه (کنترل، درونی، بیرونی نزدیک و بیرونی دور) بیانگر عدم وجود تفاوت آماری معنادار بود (069/0=, η² 16/0=P ,773/1=(3،72)F). شکل 2 مقادیر میانگین و میزان پراکندگی چهار استراتژی مختلف تمرکز توجه را نشان میدهد. همانطور که مشاهده میشود، کمترین تقارن در شرایط توجه درونی و بیشترین در دو حالت کنترل و توجه بیرونی نزدیک بدست آمد.پس از تأیید عدم نقض فرض کرویت (116/0=P)، تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر تفاوت معناداری را بین استراتژیهای تمرکز توجه در مؤلفه تغییرپذیری سینماتیکی گامبرداری نشان داد (257/0=,η²001/0=P ,289/8=(3،72)F).مقایسههای زوجی با تعدیل بنفرونی مشخص کرد که استراتژی درونی نسبت به حالت کنترل افزایش تغییرپذیری معناداری ایجاد کرده است (003/0=P).
همچنین، استراتژی درونی نسبت به بیرونی نزدیک (005/0=P) و بیرونی دور (045/0=P) تفاوت آماری معناداری نشان داد. با این حال، سایر مقایسهها شامل کنترل با بیرونی نزدیک، کنترل با بیرونی دور و بیرونی نزدیک با بیرونی دور، فاقد تفاوت معنادار بودند(05/0P>). شاخصهای اندازه اثر (257/0= η²و 421/0=η²) حاکی از تأثیر قابل توجه استراتژیهای تمرکز توجه بر تغییرپذیری سینماتیکی گامبرداری است.
جدول1: نتایج آزمون تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر سرعت گامبرداری، تقارن گام برداری و تغییرپذیری سینماتیکی گام برداری کودکان کم توان ذهنی
| نام متغیر | منبع تغییرات | مجموع مجذورات | درجه آزادی | میانگین مجذورات | آماره ازمون | P- مقدار | مجذور اتا |
| سرعت گامبرداری | استراتژی | 562/0 | 3 | 187/0 | 894/16 | 001/0 | 413/0 |
| خطا | 798/0 | 72 | 011/0 | - | - | - | |
| تقارن گامبرداری | استراتژی | 120/18 | 3 | 040/6 | 773/1 | 160/0 | 069/0 |
| خطا | 291/245 | 72 | 407/2 | - | - | - | |
| تغییرپذیری گامبرداری | استراتژی | 473/928 | 3 | 491/309 | 289/8 | 001/0 | 257/0 |
| خطا | 212/2688 | 72 | 336/37 | - | - | - |
- معنادار در سطح 05/0>P
شکل 1: نمودار جعبهای و مقایسه زوجی بین استراتژیهای تمرکز توجه در سرعت گامبرداری نوجوانان کمتوان
شکل 2: نمودار جعبهای و مقایسه زوجی بین استراتژیهای تمرکز توجه در تقارن گامبرداری نوجوانان کمتوان ذهنی
شکل 3: نمودار جعبهای و مقایسه زوجی بین استراتژیهای مرکز توجه در تغییرپذیری گامبرداری نوجوانان کمتوان ذهنی
بحث و نتیجه گیری
پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر استراتژیهای مختلف تمرکز توجه بر کیفیت گامبرداری در این گروه انجام شد. نتایج مطالعه حاضر نشان داد که نوع تمرکز توجه، بر برخی مؤلفههای کیفیت گامبرداری اثر معناداری دارد. بهطور خاص، تمرکز بیرونی دور باعث افزایش معنیدار سرعت گامبرداری شد، در حالیکه تمرکز درونی با افزایش تغییرپذیری سینماتیکی همراه بود. هرچند در شاخص تقارن گام تفاوت آماری معناداری مشاهده نشد، اما الگوهای دادهها بیانگر تغییرات بالقوه در سطح عملکردی بودند. این یافتهها با پژوهشهایی که تأثیر مثبت نشانههای محیطی بر بهبود سرعت و روانی حرکت در سالمندان و بیماران نورولوژیک گزارش کردهاند همسواست(9،24). همچنین، برتری عملکرد در شرایط تمرکز بیرونی دور نسبت به تمرکز بیرونی نزدیک با نتایج یک مطالعه دیگر همراستا است که تمرکز بر اهداف دورتر را عامل درگیرسازی بیشتر مسیرهای حرکتی هدفمحور معرفی کردهاند(3). با این حال نتایج با یافتههای آخوندزاده و همکاران (2025) در میزان تغییرپذیری هماهنگی سگمنت لگن -ران حین گامبرداری(25)، ونگ و همکاران (2026) در گلف(34)، کریک و همکاران (2025) در گام برداری بیماران پارکینسونی(35) و کامپولینا و همکاران (2025) در گام برداری سالمندان(36)، ناهمسو است. نتایج پژوهش حاضر با نظریه «پردازش خودکار» و «فرضیه عمل محدود» قابل تبیین است؛ زیرا تمرکز بیرونی با کاهش مداخله آگاهانه، اجرای روانتر و هماهنگتری را فراهم میآورد(20،21). بر پایه فرضیه عمل محدود، زمانی که فرد از تمرکز توجه درونی استفاده میکند، تلاش برای کنترل هشیارانه حرکت موجب میشود تا نیاز به درگیری مراکز عصبی بالاتر جهت مدیریت اندام افزایش یابد. این امر فرآیندهای خودکار کنترل حرکت را مختل میکند(37). از سوی دیگر، مطابق فرضیه اثر عمل، تمرکز توجه بیرونی به گونهای طبیعیتر درجات آزادی مؤثر در حرکت را مدیریت کرده و دستیابی به نتیجه مطلوب را تسهیل مینماید. همچنین پژوهشها عنوان میکنند کانون توجه درونی نه تنها دادههای درونبدنی، بلکه نشانههای برجسته محیطی را نیز پردازش میکند. در نتیجه چنین کانون توجهی، بار اضافی بر منابع توجهی و حافظه کاری تحمیل شده و عملکرد تضعیف میشود(25).جدول 1 در خصوص تغییرپذیری سینماتیکی نشان میدهد که تمرکز درونی بهطور معناداری نوسانات حرکتی را افزایش میدهد؛ الگویی که با مبانی نظریِ افزایش بار شناختی و مداخله آگاهانه در فرایند کنترل حرکت همخوانی دارد(38). تمرکز بیرونی اگرچه کاهش نسبی در تغییرپذیری ایجاد کرد، اما این کاهش از نظر آماری معنادار نبود. این موضوع با برخی پژوهشها که در نوجوانان سالم تفاوت معنیداری بین تمرکز بیرونی و تمرکز درونی گزارش نکردهاند، همخوان است(39). در شاخص تقارن گام، عدم مشاهده تفاوت معنیدار میان شرایط مختلف، با گزارشهایی که این شاخص را نسبتاً پایدار و مقاوم به مداخلات کوتاهمدت میدانند سازگار است(۱3). بهنظر میرسد که الگوهای پایهای تقارن گام، بهویژه در نوجوانان دارای اختلال رشد ذهنی، بیشتر تحت تأثیر عوامل نورولوژیک و ساختاری قرار دارند و تغییر آنها به مداخلات بلندمدت و تکرارشونده نیاز دارد(9). یافته غیرمعنیدار در شاخص تقارن گام که با برخی پژوهشهای پیشین (که مزیت تمرکز بیرونی یا درونی را گزارش کردهاند)، ناهمسو است، ممکن است تا حدی توسط محدودیتهای روششناختی ذیل تبیین شود. همچنین در تبیین نتایج ناهمسو که برخی مزیت تمرکز توجه بیرونی(23،24) و برخی دیگر مزیت توجه درونی(26) را گزارش کردهاند، پژوهشگران عوامل متعددی همچون ویژگیهای جمعیت مورد مطالعه، نوع تکلیف (برای مثال راهرفتن به عنوان یک تکلیف پیوسته در مقابل تکالیف گسسته مانند پرتاب و ...)، سطح مهارت آزمودنیها (ماهر، مبتدی و ...)، مرحله یادگیری (مرحله شناختی در مبتدیان)، دشواری تکلیف (مسیر صاف بدون چالش) و ... را موثر دانستهاند(30).
اگرچه پژوهش حاضر یافتههای ارزشمندی را در زمینه دستورالعملهای توجه و گامبرداری کودکان با ناتوانی هوشی ارائه میدهد، با محدودیتهایی نیز همراه بود. حجم نسبتاً کوچک نمونه و دامنه سنی محدود ممکن است تعمیمپذیری یافتهها را کاهش دهد. افزون بر این، انجام مداخله در محیط کنترلشده آزمایشگاهی، امکان ارزیابی اثرات بلندمدت و کاربرد در محیط واقعی را محدود میکند. پژوهشهای آینده با بهکارگیری فناوریهایی نظیر واقعیت مجازی (VR) و ابزارهای عصبفیزیولوژیک (مانند EEG و fNIRS) میتوانند به درک عمیقتری از سازوکارهای عصبی مؤثر بیانجامند.
یافتههای پژوهش حاضر حاکی از آن است که معطوفسازی توجه نوجوانان با ناتوانی هوشی به اهداف محیطی آشکار بهویژه اهداف دور از بدن میتواند روانی اجرا، ثبات راهرفتن و بازدهی عملکردی را افزایش دهد. بر این اساس، به مربیان تربیتبدنی، درمانگران حرکتی و معلمان توصیه میشود که با طراحی دستورالعملهای بصری ساده، زمینه را برای تقویت تمرکز بیرونی فراهم آورند. چنین رویکردی افزون بر کاهش خطر زمینخوردن، میتواند به بهبود اعتمادبهنفس و مشارکت اجتماعی این گروه از نوجوانان بینجامد.
ملاحظات اخلاقی
این پژوهش پس از اخذ تأییدیه کمیته اخلاق دانشگاه یزد(IR.YAZD.REC.1403.116) و با رعایت اصول اخلاقی انجام شد.
سهم نویسندگان
حسین صمدی ایده و مفهومسازی، اجرای پژوهش و نگارش پیشنویس اولیه مقدمه و بحث؛ مصطفی حاج لطفعلیان: اجرا، گردآوری دادهها و پردازش/استخراج و تحلیل دادهها؛ محمدجواد رضی: نگارش و بازنگری مقدمه، بحث و بخش روششناسی تحقیق را بر عهده داشتند.
حمایت مالی
این مطالعه توسط هیچ موسسه ای مورد حمایت مالی قرار نگرفته است.
تضاد منافع
نویسندگان این مطالعه اعلام میکنند که این اثر حاصل یک پژوهش مستقل بوده و هیچ تضاد منافعی با سازمانها و اشخاص دیگر ندارد.
تقدیر و تشکر
نویسندگان این مقاله از تمام کودکان کم توان عزیز و والدین آنها که در این پژوهش ما را یاری کردند تشکر و قدردانی میکنند.
پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر استراتژیهای مختلف تمرکز توجه بر کیفیت گامبرداری در این گروه انجام شد. نتایج مطالعه حاضر نشان داد که نوع تمرکز توجه، بر برخی مؤلفههای کیفیت گامبرداری اثر معناداری دارد. بهطور خاص، تمرکز بیرونی دور باعث افزایش معنیدار سرعت گامبرداری شد، در حالیکه تمرکز درونی با افزایش تغییرپذیری سینماتیکی همراه بود. هرچند در شاخص تقارن گام تفاوت آماری معناداری مشاهده نشد، اما الگوهای دادهها بیانگر تغییرات بالقوه در سطح عملکردی بودند. این یافتهها با پژوهشهایی که تأثیر مثبت نشانههای محیطی بر بهبود سرعت و روانی حرکت در سالمندان و بیماران نورولوژیک گزارش کردهاند همسواست(9،24). همچنین، برتری عملکرد در شرایط تمرکز بیرونی دور نسبت به تمرکز بیرونی نزدیک با نتایج یک مطالعه دیگر همراستا است که تمرکز بر اهداف دورتر را عامل درگیرسازی بیشتر مسیرهای حرکتی هدفمحور معرفی کردهاند(3). با این حال نتایج با یافتههای آخوندزاده و همکاران (2025) در میزان تغییرپذیری هماهنگی سگمنت لگن -ران حین گامبرداری(25)، ونگ و همکاران (2026) در گلف(34)، کریک و همکاران (2025) در گام برداری بیماران پارکینسونی(35) و کامپولینا و همکاران (2025) در گام برداری سالمندان(36)، ناهمسو است. نتایج پژوهش حاضر با نظریه «پردازش خودکار» و «فرضیه عمل محدود» قابل تبیین است؛ زیرا تمرکز بیرونی با کاهش مداخله آگاهانه، اجرای روانتر و هماهنگتری را فراهم میآورد(20،21). بر پایه فرضیه عمل محدود، زمانی که فرد از تمرکز توجه درونی استفاده میکند، تلاش برای کنترل هشیارانه حرکت موجب میشود تا نیاز به درگیری مراکز عصبی بالاتر جهت مدیریت اندام افزایش یابد. این امر فرآیندهای خودکار کنترل حرکت را مختل میکند(37). از سوی دیگر، مطابق فرضیه اثر عمل، تمرکز توجه بیرونی به گونهای طبیعیتر درجات آزادی مؤثر در حرکت را مدیریت کرده و دستیابی به نتیجه مطلوب را تسهیل مینماید. همچنین پژوهشها عنوان میکنند کانون توجه درونی نه تنها دادههای درونبدنی، بلکه نشانههای برجسته محیطی را نیز پردازش میکند. در نتیجه چنین کانون توجهی، بار اضافی بر منابع توجهی و حافظه کاری تحمیل شده و عملکرد تضعیف میشود(25).جدول 1 در خصوص تغییرپذیری سینماتیکی نشان میدهد که تمرکز درونی بهطور معناداری نوسانات حرکتی را افزایش میدهد؛ الگویی که با مبانی نظریِ افزایش بار شناختی و مداخله آگاهانه در فرایند کنترل حرکت همخوانی دارد(38). تمرکز بیرونی اگرچه کاهش نسبی در تغییرپذیری ایجاد کرد، اما این کاهش از نظر آماری معنادار نبود. این موضوع با برخی پژوهشها که در نوجوانان سالم تفاوت معنیداری بین تمرکز بیرونی و تمرکز درونی گزارش نکردهاند، همخوان است(39). در شاخص تقارن گام، عدم مشاهده تفاوت معنیدار میان شرایط مختلف، با گزارشهایی که این شاخص را نسبتاً پایدار و مقاوم به مداخلات کوتاهمدت میدانند سازگار است(۱3). بهنظر میرسد که الگوهای پایهای تقارن گام، بهویژه در نوجوانان دارای اختلال رشد ذهنی، بیشتر تحت تأثیر عوامل نورولوژیک و ساختاری قرار دارند و تغییر آنها به مداخلات بلندمدت و تکرارشونده نیاز دارد(9). یافته غیرمعنیدار در شاخص تقارن گام که با برخی پژوهشهای پیشین (که مزیت تمرکز بیرونی یا درونی را گزارش کردهاند)، ناهمسو است، ممکن است تا حدی توسط محدودیتهای روششناختی ذیل تبیین شود. همچنین در تبیین نتایج ناهمسو که برخی مزیت تمرکز توجه بیرونی(23،24) و برخی دیگر مزیت توجه درونی(26) را گزارش کردهاند، پژوهشگران عوامل متعددی همچون ویژگیهای جمعیت مورد مطالعه، نوع تکلیف (برای مثال راهرفتن به عنوان یک تکلیف پیوسته در مقابل تکالیف گسسته مانند پرتاب و ...)، سطح مهارت آزمودنیها (ماهر، مبتدی و ...)، مرحله یادگیری (مرحله شناختی در مبتدیان)، دشواری تکلیف (مسیر صاف بدون چالش) و ... را موثر دانستهاند(30).
اگرچه پژوهش حاضر یافتههای ارزشمندی را در زمینه دستورالعملهای توجه و گامبرداری کودکان با ناتوانی هوشی ارائه میدهد، با محدودیتهایی نیز همراه بود. حجم نسبتاً کوچک نمونه و دامنه سنی محدود ممکن است تعمیمپذیری یافتهها را کاهش دهد. افزون بر این، انجام مداخله در محیط کنترلشده آزمایشگاهی، امکان ارزیابی اثرات بلندمدت و کاربرد در محیط واقعی را محدود میکند. پژوهشهای آینده با بهکارگیری فناوریهایی نظیر واقعیت مجازی (VR) و ابزارهای عصبفیزیولوژیک (مانند EEG و fNIRS) میتوانند به درک عمیقتری از سازوکارهای عصبی مؤثر بیانجامند.
یافتههای پژوهش حاضر حاکی از آن است که معطوفسازی توجه نوجوانان با ناتوانی هوشی به اهداف محیطی آشکار بهویژه اهداف دور از بدن میتواند روانی اجرا، ثبات راهرفتن و بازدهی عملکردی را افزایش دهد. بر این اساس، به مربیان تربیتبدنی، درمانگران حرکتی و معلمان توصیه میشود که با طراحی دستورالعملهای بصری ساده، زمینه را برای تقویت تمرکز بیرونی فراهم آورند. چنین رویکردی افزون بر کاهش خطر زمینخوردن، میتواند به بهبود اعتمادبهنفس و مشارکت اجتماعی این گروه از نوجوانان بینجامد.
ملاحظات اخلاقی
این پژوهش پس از اخذ تأییدیه کمیته اخلاق دانشگاه یزد(IR.YAZD.REC.1403.116) و با رعایت اصول اخلاقی انجام شد.
سهم نویسندگان
حسین صمدی ایده و مفهومسازی، اجرای پژوهش و نگارش پیشنویس اولیه مقدمه و بحث؛ مصطفی حاج لطفعلیان: اجرا، گردآوری دادهها و پردازش/استخراج و تحلیل دادهها؛ محمدجواد رضی: نگارش و بازنگری مقدمه، بحث و بخش روششناسی تحقیق را بر عهده داشتند.
حمایت مالی
این مطالعه توسط هیچ موسسه ای مورد حمایت مالی قرار نگرفته است.
تضاد منافع
نویسندگان این مطالعه اعلام میکنند که این اثر حاصل یک پژوهش مستقل بوده و هیچ تضاد منافعی با سازمانها و اشخاص دیگر ندارد.
تقدیر و تشکر
نویسندگان این مقاله از تمام کودکان کم توان عزیز و والدین آنها که در این پژوهش ما را یاری کردند تشکر و قدردانی میکنند.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
