Research code: IR.MEDILAM.REC.1405.020
Ethics code: IR.MEDILAM.REC.1405.020
zabihirad J, omidi K, sajadi J, Nikoonahad A. Evaluation of Environmental Health Measures during the Arbaeen Pilgrimage at Mehran International Border, Iran (2023–2025). , Toloo-e behdasht. 2026; 25 (1) :42-52
URL:
http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-3896-fa.html
ذبیحی راد جواد، امیدی کبری، سجادی جواد، نیکونهاد علی. ارزیابی اقدامات بهداشت محیط در مراسم اربعین حسینی در مرز بینالمللی مهران طی سالهای 1404 -1402. ، طلوع بهداشت. 1405; 25 (1) :42-52
URL: http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-3896-fa.html
دانشگاه علوم پزشکی ایلام، ایران ، Nikoonahad_ali_n@yahoo.com
|
چکیده (HTML) (253 مشاهده)
متن کامل: (9 مشاهده)
ارزیابی اقدامات بهداشت محیط در مراسم اربعین حسینی در مرز بینالمللی مهران طی سالهای 1404 -1402
نویسندگان: جواد ذبیحی راد 1، کبری امیدی2، جواد سجادی2، علی نیکونهاد 3
1.کارشناسی ارشد اپیدمیولوژی، معاونت بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی ایلام، ایران
2.کارشناسی ارشد مهندسی محیط زیست، گروه سلامت و محیط کار، معاونت بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی ایلام، ایران
3.نویسنده مسئول: استادیار گروه مهندسی بهداشت محیط، گروه بهداشت محیط، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی ایلام، ایران شماره تماس: 09188425954 Nikoonahad_ali_n@yahoo.com: Email
چکیده
مقدمه: مراسم اربعین حسینی از بزرگترین تجمعات مذهبی جهان است که تراکم جمعیت بالا، ممکن است چالشهایی برای سلامت ایجاد کند. این مطالعه باهدف ارزیابی اقدامات بهداشت محیط در مراسم اربعین در مرز بینالمللی مهران طی سالهای ۱۴۰۴-۱۴۰۲ انجام شد.
روش بررسی: این پژوهش اکولوژیک بر روی کلیه موکبها، مراکز تهیه و توزیع مواد غذایی، اماکن اقامتی و منابع تأمین آب آشامیدنی در مرز مهران در بازه زمانی سهساله انجام شد. نمونهگیری بهصورت سرشماری بود. دادهها از سامانه بهداشت محیط مرکز بهداشت استان استخراج گردید که شامل متغیرهایی نظیر تعداد بازرسیها، کلر سنجی و نمونهبرداری آب و مواد غذایی، گندزدایی، سمپاشی و آموزش متصدیان اماکن و موکبها بودند. برای تحلیل دادهها از آزمونهای ANOVA، کروسکال-والیس و کایدو در نرمافزار SPSS نسخه ۲۶ استفاده شد و سطح معنیداری کمتر از ۰٫۰۵ در نظر گرفته شد.
یافتهها: نتایج نشان داد که میانگین بازرسی از مراکز اقامتی و مراکز تهیه و توزیع غذا روند کاهشی معنیداری داشت(۰۰۱/۰P<) میانگین گندزدایی سطوح بهطور معنیداری افزایش یافت(۰۰۱/۰P<)، در حالی که سمپاشی با نوسان همراه بود(۰۰۱/۰P<). شاخصهای آب در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ به 100% مطلوبیت رسیدند. در مقابل، شاخص کیفیت میکروبی مواد غذایی در سال ۱۴۰۴ به ۶۰% کاهش یافت که این تغییرات از نظر آماری معنیدار بود(۰۰۱/۰P<).
نتیجهگیری: عملکرد بهداشت محیط در مرز مهران نامتوازن بود. کیفیت آب آشامیدنی در هر سه سال کاملاً مطلوب بود، تقویت نظارت بر ایمنی مواد غذایی ضروری است.
واژههای کلیدی: اربعین، بهداشت محیط، تجمعات انبوه، کیفیت میکروبی آب، کیفیت میکروبی مواد غذایی
مقدمه
سلامت به عنوان یکی از حقوق اساسی بشر، تحققپذیری فراتر از دسترسی صرف به خدمات درمانی دارد و به شبکهای از عوامل ازجمله شرایط محیطی وابسته است. سازمان جهانی بهداشت، سلامت را نه صرفاً نبود بیماری، بلکه رفاه کامل جسمی، روانی و اجتماعی تعریف میکند؛ رویکردی که ماهیت چند بعدی سلامت و نقش انکارناپذیر محیط در تداوم آن را آشکار میسازد. در این چارچوب، بهداشت محیط بهعنوان یکی از ارکان بنیادین ارتقای سلامت، حوزههایی نظیر کنترل آلودگی هوا و آب، مدیریت پسماند، بهداشت اماکن عمومی و محیط کار و مبارزه با ناقلین بیماری را در برمیگیرد. ازاینرو، دستیابی به سطح مطلوب سلامت در جوامع، بدون توجه نظاممند به این مؤلفهها امکانپذیر نخواهد بود(1).
امروزه رعایت اصول بهداشت محیط در تجمعات و مراسم جمعی، به عنوان ستون پیشگیری از بیماریهای واگیر شناخته میشود. چنین گردهماییهایی با افزایش تراکم جمعیت، تماس نزدیک افراد و فشار بر زیرساختهای خدماتی، چالشهای متعددی برای نظامهای مراقبت سلامت ایجاد کرده و حتی پیامدهایی در سطح بهداشت جهانی به همراه دارند. بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت، رویدادهایی که جمعیت زیادی را با اهدافی مشخص در بازهای زمانی محدود گرد هم میآورند، «تجمعات بزرگ» نامیده میشوند و میتوانند فشار قابلتوجهی بر منابع سلامت و پاسخدهی جامعه وارد آورند. جشنوارههای موسیقی، بازیهای المپیک، مراسم حج و راهپیمایی اربعین حسینی (ع) مصادیق بارز این رویدادها هستند(2).
شواهد متعدد حاکی از آن است که عفونتهای تنفسی شایعترین بیماریهای عفونی در مراسم حج محسوب میشوند؛ بهگونهای که میزان بروز آنها بین ۵۰ تا ۹۳ درصد در میان شرکتکنندگان گزارششده است(3). این آمار، ضرورت برنامهریزی، پایش و اجرای دقیق مداخلات بهداشتی را در چنین رویدادهایی دوچندان میکند(۳). در خصوص اربعین نیز مطالعات نشان دادهاند که عواملی چون سن، جنسیت، شرایط سلامت پیشزمینه و دسترسی محدود به امکانات پزشکی، نقش مهمی در توزیع و شدت بیماریها ایفا میکنند(4،5). جالب آنکه برخلاف تصور رایج که عفونتهای تنفسی را عامل اصلی بیماری در تجمعات میداند، برخی شواهد بیانگر آن است که در ایام اربعین، بیماریهای گوارشی ممکن است شیوع بیشتری داشته باشند(۶). در همین راستا، شیوع وبا در عراق در سال ۲۰۱۶، نگرانیها را نسبت به گسترش این عفونت در ایام اربعین تشدید کرده است(۷). به همین دلایل، فقدان نظارت کافی میتواند این گردهماییها را به کانونهای بالقوهای برای انتقال سریع عفونتها تبدیل کند(۶).
علیرغم اهمیت انکارناپذیر بهداشت محیط در پیشگیری از بیماریها در تجمعات عظیم، پژوهشهای انجامشده درباره چالشهای بهداشتی مرتبط با اربعین همچنان محدود و اغلب معطوف به مسائل آب و فاضلاب بوده است(۸). برای نمونه تونا و همکاران (۲۰۲۴) در مطالعهای در عراق نشان دادند که بیماریهای گوارشی، عصبی-عضلانی، عفونتهای تنفسی و حوادث ترافیکی از شایعترین مشکلات بهداشتی در مراسم اربعین هستند(۹). همچنین عزیزی و همکاران (۲۰۲۴) با تمرکز بر سلامت سالمندان در این راهپیمایی، عفونتهای تنفسی، اسهال باکتریایی و عفونتهای پوستی را شایعترین بیماریهای عفونی گزارش کرده و سن بالا، بیماریهای مزمن، عدم رعایت بهداشت فردی و دسترسی محدود به آب سالم را به عنوان مهمترین عوامل خطر شناسایی نمودند(۱۰).
زائران اربعین در مسیرهای طولانی پیادهروی که گاه تا صدها کیلومتر امتداد مییابد، نیاز مبرم به آب و غذای سالم دارند. مواکب (استراحتگاههای بینراهی) این خدمات را به صورت رایگان ارائه میدهند؛ بااینحال، حجم عظیم و تنوع بالای مواد غذایی توزیعشده، چالشهای بهداشتی جدی ایجاد میکند. ضعف در تهیه، نگهداری و توزیع مواد غذایی در شرایط تراکم جمعیت، دمای بالا و فشار بر زیرساختها، احتمال فساد سریع مواد و بهتبع آن شیوع بیماریهای واگیردار و مشکلات گوارشی را افزایش میدهد. مسمومیت غذایی، اسهال، تهوع و سایر عوارض گوارشی، تهدیدی جدی برای سلامت زائران محسوب میشوند(۴). ازاینرو، بررسی مستمر و بازرسی مداوم مراکز تولید، توزیع و ارائه مواد خوراکی، آشامیدنی، آرایشی و بهداشتی، مطابق با آییننامه اصلاحیه ماده ۱۳، ضرورتی انکارناپذیر است. با توجه به اینکه تاکنون مطالعهای جامع به بررسی اقدامات بهداشت محیط در این مرز نپرداخته است، پژوهش حاضر میتواند پایهای برای انجام مطالعات تحلیلی و بررسی روابط علّی فراهم آورد و به عبارتی فرضیههایی برای پژوهشهای آتی ایجاد کند. ازاینرو، این مطالعه باهدف ارزیابی اقدامات بهداشت محیط در ایام اربعین حسینی در شهرستان مرزی مهران طی سالهای ۱۴۰۲ - ۱۴۰۴ انجام شد.
روش بررسی
این پـژوهـش اکـولـوژیـک در طی سـالهای ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ در
شهرستان مرزی مهران، استان ایلام انجام شد. جامعه موردمطالعه شامل کلیه موکبها، مراکز تهیه و توزیع مواد غذایی، اماکن اقامتی (موقت یا دائم) و منابع تأمین آب آشامیدنی در این منطقه بود. نمونهگیری به صورت سرشماری انجام شد و تمامی واحدهای واجد شرایط وارد مطالعه گردیدند؛ به طوریکه و حجم نمونه (100% دادههای موجود) کل جامعه در نظر گرفته شد.
معیارهای ورود شامل داشتن مجوز بهداشتی (موقت یا دائم)، فعالیت در بازه زمانی اربعین و وجود پرونده بهداشتی فعال در مراکز خدمات جامع سلامت بود. معیار خروج نیز واحدهایی در نظر گرفته شد که طی بازرسی که توسط کارشناسان مهندسی بهداشت محیط، غیرفعال تشخیص داده شدند.
دادههای این مطالعه از سامانه بهداشت محیط در مراکز جامع سلامت شهری-روستایی شهرستان مهران، پایگاه سلامت مرز مهران و اکیپهای سیار بهداشت محیط مستقر در پایانه مرزی استخراج گردید و تمامی فعالیتهای ثبتشده در بازه سه ساله بدون حذف وارد مطالعه شدند. دادههای استخراجشده شامل متغیرهای زیر بر اساس تعداد در روز بودند: تعداد بازرسی از مراکز اقامتی و مراکز تهیه و توزیع مواد غذایی (تعداد بازرسی در روز)، کلر سنجی آب شرب، نمونهبرداری آب شرب و مواد غذایی، تعداد سنجش با دستگاه پرتابل (شامل ید سنجی، شوری سنجی، وضعیت قطبیت، استفاده از بارمیکروبی مواد غذایی)، آموزش متصدیان اماکن عمومی، مراکز تهیه و توزیع مواد غذایی و متصدیان موکبها و ایستگاههای صلواتی (نفرات آموزشدیده)، گندزدایی و سمپاشی (مترمربع در روز) سطوح (گندزدایی توالتهای بهداشتی، گندزدایی رستورانها و اماکن پخت غذا، سمپاشی کانالهای روباز، سمپاشی سایر محیطهایی که امکان رشد حشرات) تعداد شکایات رسیدگی شده و مقدار مواد غذایی خارجشده (کیلوگرم/لیتر در روز). بود در این پژوهش سنجش با دستگاه پرتابل در فرمهای آماری بهداشت محیط بدون تفکیک و تحت عنوان «سنجش با دستگاه پرتابل» بهصورت مطلوب و نامطلوب ثبتشده بود.
شاخصهای بهداشت محیط بر اساس معیارهای بهداشت محیط و مواد غذایی در دو گروه مطلوب و نامطلوب طبقهبندی و محاسبه گردید؛ و دادهها گرداوری شده وارد نرمافزار SPSS نسخه 26 گردید. پیش از تحلیلهای استنباطی نرمال بودن توزیع دادهها با استفاده از آزمون شاپیرو-ویلک بررسی شد. داده که این. برای تحلیل متغیرهای کمی که نرمال بودند از آزمون ANOVA و برای متغیرهای سمپاشی و گندزدایی سطوح که نرمال نبودند از آزمون کروسکال-والیس استفاده گردید. برای مقایسه شاخصهای کیفی از آزمون کای دو استفاده شد و روند تغییرات شاخصها با استفاده از نمودار ترسیم گردید. سطح معنیداری دادهها کمتر از 05/0 در نظر گرفته شد.
یافته ها
نتایج مطالعه نشان داد که میانگین تعداد نیروی انسانی بهداشت محیط، نیز نوساناتی داشت که میانگین تعداد نفرات بهداشت محیط از 8/.±22 نفر در سال 1402 به 2/1.±25 نفر در سال 1403 و سپس به 1/1.±20 نفر در سال 1404 رسد اما این نوسانات ازنظر آماری معنیدار نبود(۴۲۳/۰P=).
میانگین گندزدایی سطوح از 5/89±725 مترمربع در سال 1402 به 2/341±2676 مترمربع در سال 1403 و سپس 3/752±6454 مترمربع ارسال 1404 رسید که این افزایش ازلحاظ آماری معنی دارد بود(001/0=P). در مقابل، سمپاشی نتایج متفاوتی داشت به طوریکه میانگین تعداد سمپاشی از 2/45±255 مترمربع در سال 1402 به 1/298±2304 مترمربع در سال 1403 افزایش یافت اما در سال 1404 با کاهش نسبتاً قبل توجهی به 6/8±21 مترمربع رسید که ازلحاظ آماری معنی دارای بود(۰۰۱/0=P).
بازرسی از مراکز اقامتی روند کاهشی داشت؛ میانگین آن از 4/12±121 مورد در سال 1402 به 9/8±78 مورد در سال 1403 و 2/6±47 در سال 1404 کاهش یافت که این مقادیر ازنظر آماری معنادار بود(001/۰P=). همچنین میانگین بازرسی از مراکز تهیه و توزیع مواد غذایی از 3/12±185 مورد در سال 1402 به 4/9±118 مورد در سال 1403 و 2/7±80 مورد در سال 1404 رسد که ازنظر تحلیل آماری معنادار بود(۵۶/۱۹F=، 001/0=P). آموزش خادمین روند افزایشی داشت و میانگین آن از 7/18±208 نفر در سال 1402 به 4/25±406 نفر در سال 1403 و 1/32±500 نفر در سال 1404 رسید اما این افزایش ازنظر آماری معنیدار نبود(۰۹۳/۰P=). میانگین مواد غذایی خارجشده نیز از 5/28±402 کیلوگرم /لیتر در سال 1402 به 5/34±562 کیلوگرم در سال 1403 و 2/41±700 کیلوگرم/لیتر در سال 1404 افزایش یافت که ازنظر آماری معنیدار نبود(103/0P=). تعداد شکایات رسیدگی شده نیز نوساناتی داشت که میانگین آن از 1/2±10 مورد در سال 1402 به 3/5±37 مورد ارسال افزایش یافت اما در سال 140 مجدداً به 8/2±11 مورد کاهش یافت تغییرات این میانگینها ازنظر آماری معنادار نبود(145/0P=).
نتایج مربوط به چهار شاخص کیفی شامل کلر سنجی آب، کیفیت میکروبی آب، کیفیت میکروبی مواد غذایی و سنجش با دستگاه پرتابل در جدول ۲ ارائه شده است. این شاخصها بهصورت درصد (نسبت موارد مطلوب بهکل موارد) در سه سال موردبررسی قرارگرفته است. آزمون کایدو برای مقایسه توزیع وضعیت مطلوب/نامطلوب در سالهای مختلف استفاده گردید بر اساس نتایج، تنها، شاخص کیفیت میکروبی مواد غذایی سال 1402، 5/87 درصد ارسال 1403 به 100% و در سال 1404 به 60% رسید که این مقادیر از نظر آماری معنیدار بود(003/0P=).
روند چهار شاخص بهداشت محیط را در طول سه سال متوالی نشان میدهد. همانطور که مشاهده میشود، شاخصهای مرتبط با آب (کلر سنجی و کیفیت میکروبی آب) روند صعودی داشته و در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، 100% بودهاند.
شاخص سنجش با دستگاه پرتابل روند ثابت را نشان میدهد. در مقابل، شاخص کیفیت میکروبی مواد غذایی که در سال ۱۴۰۳ به 100 رسیده بود و در سال ۱۴۰۴ با کاهش 40% به 60% تنزل یافته است(شکل 1).
جدول 1:مقایسه اقدامات بهداشت محیط در مراسم اربعین حسینی در مرز بینالمللی مهران طی سالهای 1404 -1402
| p |
آماره آزمون |
۱۴۰۴ |
۱۴۰۳ |
1402 |
متغیر |
| میانگین ±انحراف معیار |
میانگین ±انحراف معیار |
میانگین ±انحراف معیار |
| 423/0 |
87/. |
1/1.±20 |
2/1.±25 |
8/.±22 |
تعداد نیرو |
| 103/. |
45/2 |
2/41±700 |
5/34±562 |
5/28±402 |
مواد غذایی خارج شده (کیلوگرم/لیتر) |
| 001/0 |
21/48 |
2/6±47 |
9/8±78 |
4/12±121 |
بازرسی از مراکز اقامتی |
| 001/0 |
56/19 |
2/7±80 |
4/9±118 |
3/12±185 |
بازرسی از مراکز تهیه و توزیع مواد غذایی |
| 001/0 |
62/28 |
3/752±6454 |
2/341±2676 |
5/89±725 |
گندزدایی (مترمربع) |
| 001/0 |
48/24 |
6/8±21 |
1/298±2304 |
2/45±255 |
سمپاشی (مترمربع) |
| 093/0 |
45/2 |
1/32±500 |
4/25±406 |
7/18±208 |
آموزش (نفر) |
| 145/0 |
98/1 |
8/2±11 |
3/5±37 |
1/2±10 |
رسیدگی به شکایات |
جدول 2:مقایسه شاخصهای بهداشت محیط در مراسم اربعین حسینی در مرز بینالمللی مهران طی سالهای 1404 -1402
| شاخص |
1402 |
1403 |
1404 |
آماری آزمون |
p |
| کلر سنجی |
4/97 |
100 |
100 |
45/3 |
175/0 |
| کیفیت میکروبی آب |
5/87 |
100 |
100 |
12/2 |
346/0 |
| کیفیت میکروبی غذا |
5/87 |
100 |
60 |
89/8 |
003/0 |
| سنجش با دستگاه پرتابل |
5/85 |
9/96 |
4/94 |
23/1 |
540/0 |
