دوره 24، شماره 5 - ( اذر و دی 1405 )
جلد 24 شماره 5 صفحات 107-91 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Bagheri Sheykhangafshe F, Rezaei N, Azarian Ghurtlar M, Panahi M, Fathi Ashtiani A. The Effectiveness of Group Reality Therapy on Spiritual Health, Perceived Social Support and Mental Toughness in Colon Cancer Patients. TB 2026; 24 (5) :91-107
URL: http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-3869-fa.html
URL: http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-3869-fa.html
باقری شیخانگفشه فرزین، رضایی ناهید، آذریان قورتلار مینا، پناهی مریم، فتحی آشتیانی علی. اثربخشی واقعیتدرمانی گروهی بر سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ. طلوع بهداشت. 1405; 24 (5) :91-107
دکترای تخصصی روانشناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران ، farzinbagheri73@gmail.com
متن کامل [PDF 528 kb]
(9 دریافت)
| چکیده (HTML) (11 مشاهده)
اثربخشی واقعیتدرمانی گروهی بر سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ
نویسندگان: فرزین باقری شیخانگفشه1، ناهید رضایی2،مینا آذریان قورتلار3، مریم پناهی4، علی فتحی آشتیانی5
1.نویسنده مسئول: دکترای تخصصی روانشناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
شماره تماس: 02182885048 farzinbagheri@modares.ac.irEmail:
2.کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شیراز، شیراز، ایران
3.کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اردبیل، اردبیل، ایران
4.کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران
5.استاد، گروه روانشناسی بالینی، مرکز تحقیقات علوم رفتاری، دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله (عج)، تهران، ایران
چکیده
مقدمه: سرطان روده بزرگ یکی از بیماریهای تهدیدکننده زندگی است که علاوه بر پیامدهای جسمانی، سلامت روانی و اجتماعی بیماران را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی واقعیتدرمانی گروهی بر سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ انجام شد.
روش بررسی: پژوهش حاضر، شبهتجربی با طرح پیشآزمون-پسآزمون با گروه گواه بود. جامعه آماری این پژوهش بیماران مراجعه کننده به مراکز درمانی و حمایتی سرطان شهر تهران در سال 1403 بودند. 36 نفر از بیمارانی که از متخصص تشخیص قطعی سرطان روده را دریافت کرده بودند، با روش نمونهگیری در دسترس انتخاب شدند و بهصورت تصادفی در گروه آزمایش (18 نفر) و گروه کنترل (18 نفر) جایدهی شدند. ابزار گردآوری دادهها شامل مقیاس سلامت معنوی، چندبعدی حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی بود. گروه آزمایش، 10 جلسه 60 دقیقهای واقعیتدرمانی گروهی را دریافت کردند. دادهها با استفاده از تحلیل کوواریانس چندمتغیره تحلیل شدند.
یافتهها: یافتهها نشان داد واقعیتدرمانی گروهی به طور معناداری باعث افزایش سلامت مذهبی (73/42=F)، سلامت وجودی (44/61=F)، حمایت خانواده (98/45=F)، حمایت دوستان (77/53=F)، حمایت افراد مهم دیگر (88/43=F)، و استحکام روانی (01/48=F) بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ شده است (001/0>P).
نتیجهگیری: واقعیتدرمانی گروهی میتواند در ارتقای توانمندیهای روانشناختی، تقویت منابع حمایتی اجتماعی و افزایش تابآوری بیماران در مواجهه با بیماریهای تهدیدکننده زندگی مؤثر باشد. به نظر میرسد این رویکرد با تأکید بر مسئولیتپذیری فردی و بهبود روابط بینفردی، به سازگاری بهتر بیماران با شرایط بیماری و فرایند درمان کمک کند.
واژههای کلیدی: واقعیتدرمانی گروهی؛ سلامت معنوی؛ حمایت اجتماعی؛ استحکام روانی؛ سرطان
جدول 1: جلسات مداخله واقعیتدرمانی گروهی(36)
جدول2: مقایسه فراوانی اطلاعات جمعیتشناختی گروه آزمایش و گواه
*آزمون مجذور کای، 05/0>P اختلاف معنادار
جدول3: شاخصهای توصیفی نمرات پیشآزمون و پسآزمون در گروه آزمایش و گواه
جدول4: نتایج تحلیل کواریانس بر روی میانگین نمرات پسآزمون
جدول5: نتایج تحلیل کواریانس چندمتغیری بر روی میانگین پسآزمون متغیرهای وابسته در گروه آزمایش و گواه
بحث و نتیجه گیری
پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی واقعیت درمانی گروهی بر سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ انجام شد. پژوهش حاضر نشان داد که واقعیتدرمانی گروهی توانست سلامت معنوی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ را بهبود دهد. این رویکرد به بیماران کمک میکند تا در مواجهه با بیماری، معنا و هدف زندگی خود را بازنگری کنند(23). همچنین جلسات گروهی فضایی برای تبادل تجربیات و نگرشهای مختلف درباره زندگی و بیماری فراهم میکند و به بیماران امکان میدهد نگرانیهای وجودی و چالشهای ناشی از تهدید بیماری را بهتر مدیریت کرده و پاسخهای سازندهتری برای آنها بیابند(25).
افزون بر این، واقعیتدرمانی گروهی با تأکید بر انتخاب آگاهانه و مسئولیتپذیری فردی، بیماران را به تقویت جنبههای معنوی زندگی و فاصله گرفتن از احساس ناتوانی تشویق میکند(28). این فرایند میتواند در بیمارانی که با ناامیدی، افسردگی یا تجربه فقدان روبهرو هستند نقش بازسازیکننده داشته باشد و با تقویت احساس معنا و امید در زندگی، انگیزه ادامه درمان را افزایش دهد(36).
یافتههای این پژوهش با نتایج برخی مطالعات پیشین که نشان دادهاند مداخلات روانشناختی و معناگرا میتوانند سلامت معنوی بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن را بهبود بخشند همسو است(20، 23). با این حال، برخی پژوهشها نیز گزارش کردهاند که تأثیر این مداخلات بر سلامت معنوی ممکن است در همه بیماران یکسان نباشد و به عواملی مانند شرایط فردی، زمینههای فرهنگی یا نوع و مدت مداخله وابسته باشد(29). به نظر میرسد اثربخشی واقعیتدرمانی گروهی در این پژوهش به آن دلیل باشد که این رویکرد با ایجاد فضای تعامل و حمایت متقابل در گروه، به بیماران کمک میکند تا احساس تنهایی و درماندگی خود را کاهش دهند و با تمرکز بر انتخابها و مسئولیتهای فردی، نگرش فعالتری نسبت به زندگی و بیماری اتخاذ کنند. چنین فرایندی میتواند زمینه تقویت احساس معنا، امید و پیوند با دیگران را فراهم سازد و در نهایت به بهبود سلامت معنوی بیماران منجر شود.
نتایج پژوهش نشان داد که واقعیتدرمانی گروهی توانست حمایت اجتماعی ادراکشده بیماران را به طور قابل توجهی افزایش دهد. جلسات گروهی فرصتی فراهم میکند تا بیماران با افرادی که شرایط مشابهی دارند ارتباط برقرار کنند و تجربههای عاطفی و عملی خود را به اشتراک بگذارند. این تعامل به کاهش احساس انزوا و تقویت حس تعلق و همدلی کمک میکند و بیماران درمییابند که در مواجهه با بیماری تنها نیستند و منابع حمایتی در دسترس دارند(24). افزون بر این، واقعیتدرمانی گروهی میتواند مهارتهای ارتباطی و اثربخشی بینفردی بیماران را تقویت کند. بیماران میآموزند چگونه نیازها و احساسات خود را به شکل مؤثرتری بیان کنند، از دیگران درخواست حمایت داشته باشند و در تعاملات خانوادگی و اجتماعی مشارکت فعالتری نشان دهند(29).
چنین مهارتهایی به بهبود کیفیت روابط و افزایش ادراک حمایت اجتماعی منجر میشود و میتواند در کاهش استرس و اضطراب بیماران نقش داشته باشد(33). در نهایت، افزایش حمایت اجتماعی ادراکشده ممکن است انگیزه بیماران برای پیگیری درمان و مشارکت در مراقبت از خود را تقویت کرده و به سازگاری بهتر آنها با شرایط بیماری کمک کند(21).
یافتههای این پژوهش با نتایج برخی مطالعات پیشین که نشان دادهاند مداخلات گروهی و رویکردهای مبتنی بر تعامل اجتماعی میتوانند سطح حمایت اجتماعی ادراک شده بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن را افزایش دهند همسو است(29، 24). به نظر میرسد اثربخشی واقعیت درمانی گروهی در این پژوهش به آن دلیل باشد که این رویکرد با ایجاد فضای تعامل و مشارکت در گروه، امکان تبادل تجربهها و دریافت بازخورد از دیگران را فراهم میکند. چنین فضایی میتواند احساس درک شدن و حمایت متقابل را در بیماران تقویت کرده و آنها را به برقراری ارتباط مؤثرتر با اعضای خانواده، دوستان و اطرافیان ترغیب کند؛ فرایندی که در نهایت به افزایش ادراک حمایت اجتماعی منجر میشود.
یافتههای این مطالعه نشان داد که استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ پس از شرکت در جلسات واقعیت درمانی گروهی بهبود یافت. این رویکرد با تأکید بر مسئولیتپذیری فردی، انتخابهای آگاهانه و تمرکز بر رفتارهای قابل کنترل، به بیماران کمک میکند توانایی مدیریت فشارهای هیجانی و استرسهای ناشی از بیماری را افزایش دهند. در این فرایند بیماران میآموزند واکنشهای خود را آگاهانهتر مدیریت کنند و از پاسخهای هیجانی و ناسازگار فاصله بگیرند(36). همچنین تبادل تجربهها در فضای گروهی و مشاهده شیوههای مقابلهای سایر بیماران میتواند احساس امید، انگیزه و اعتماد به نفس بیشتری برای مواجهه با چالشهای درمان ایجاد کند(25). در نتیجه، بیماران با تمرکز بر توانمندیها و منابع درونی خود، احساس کنترل بیشتری بر شرایط زندگی پیدا میکنند و مهارتهای مقابلهای آنها تقویت میشود. تقویت استحکام روانی میتواند پیامدهایی مانند افزایش انگیزه برای ادامه درمان، کاهش اضطراب و افسردگی و بهبود عملکرد اجتماعی و خانوادگی را به همراه داشته باشد(27). بر این اساس، واقعیتدرمانی گروهی به عنوان یک مداخله روانشناختی میتواند در کاهش پیامدهای روانی بیماری و افزایش توان سازگاری بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ نقش داشته باشد(22).
یافتههای این پژوهش با نتایج برخی مطالعات پیشین همسو است که نشان دادهاند مداخلات روانشناختی مبتنی بر رویکردهای شناختی–رفتاری، معناگرا و گروهی میتوانند استحکام روانی یا تابآوری بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن را افزایش دهند. در پژوهشهای انجامشده در مجلات داخلی نیز گزارش شده است که مداخلات گروهی در بیماران مبتلا به سرطان پستان، بیماران قلبی و افراد مبتلا به دیابت میتواند به بهبود سازگاری روانشناختی، افزایش تابآوری و تقویت توان مقابله با استرسهای بیماری منجر شود(4).
برای نمونه، نتایج برخی پژوهشهای ایرانی نشان دادهاند که مداخلات گروهی مبتنی بر واقعیتدرمانی یا رویکردهای مشابه در بیماران مبتلا به سرطان پستان و بیماریهای مزمن دیگر با افزایش توان مقابلهای، بهبود سازگاری روانی و کاهش نشانههای اضطراب و افسردگی همراه بوده است. با این حال، برخی مطالعات نیز نشان دادهاند که میزان تأثیر مداخلات روانشناختی بر شاخصهایی مانند استحکام روانی ممکن است به عواملی همچون شدت بیماری، ویژگیهای شخصیتی بیماران، حمایت خانوادگی و مدت زمان مداخله وابسته باشد و در همه گروهها به یک اندازه مشاهده نشود(1).با وجود نتایج مثبت حاصل از این مطالعه، برخی محدودیتها باید در نظر گرفته شوند. این پژوهش در یک مرکز درمانی و حمایتی شهر تهران انجام شد و شرایط خاص این مرکز ممکن است بر تعمیمپذیری نتایج به سایر مراکز تأثیر گذارد. همچنین، پیگیری طولانیمدت پس از پایان مداخلات انجام نشد و اثرات پایدار واقعیتدرمانی بر سلامت معنوی، حمایت اجتماعی و استحکام روانی بیماران در دورههای طولانی مشخص نیست. بر اساس این محدودیتها، پیشنهاد میشود
پژوهشهای آینده اثرات واقعیتدرمانی گروهی را در مراکز مختلف و با پیگیریهای طولانیمدت بررسی کنند و همچنین ترکیب این مداخلات با سایر روشهای روانشناختی و حمایتی برای ارتقای کیفیت زندگی بیماران مورد مطالعه قرار گیرد. علاوه بر این، توجه به متغیرهای فرهنگی و اجتماعی بیماران میتواند به درک بهتر تأثیر مداخلات روانشناختی کمک کند.
در مجموع، واقعیتدرمانی گروهی به عنوان یک مداخله روانشناختی هدفمند، توانست سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ را به طور همزمان بهبود بخشد. این درمان با تقویت مسئولیتپذیری، انتخاب آگاهانه و مهارتهای مقابلهای، بیماران را قادر ساخت تا معنای تجربه بیماری را بازتعریف کرده، روابط اجتماعی خود را بهبود دهند و با تابآوری روانی بالاتر، فشارهای هیجانی و استرسهای ناشی از بیماری را مدیریت کنند.
یافتهها نشان میدهند که واقعیتدرمانی گروهی فراتر از کاهـش
پیامدهای روانی و افزایش حمایت اجتماعی، به عنوان یک ابزار
بازسازی و تقویت ظرفیتهای درونی بیماران عمل میکند و مسیر رشد روانی، اجتماعی و معنوی آنان را همزمان تسهیل مینماید، به طوری که بیماران نه تنها با بیماری بهتر کنار میآیند، بلکه توانمندی و اعتماد به نفس لازم برای مشارکت فعال در مراقبت و تصمیمگیریهای مرتبط با سلامت خود را نیز پیدا میکنند.
ملاحظات اخلاقی
به منظور رعایت اصل رازداری، به شرکتکنندگان اطمینان داده شد که اطلاعات حاصل از پژوهش بهصورت گروهی مورد تحلیل قرار خواهد گرفت و کلیه اطلاعات فردی آنها کاملاً محرمانه باقی خواهد ماند. اطلاعات این پژوهش با کد اخلاق IR.BMSU.BAQ.REC.1403.092 در کمیته اخلاق در پژوهش ثبت شده است.
سهم نویسندگان
در این پژوهش، تمامی نویسندگان در طراحی، اجرا و نگارش مقاله مشارکت داشتهاند. فرزین باقری شیخانگفشه مسئول طراحی مطالعه، گردآوری دادهها و نگارش پیشنویس اولیه بوده است. ناهید رضایی در تحلیل دادهها و تفسیر نتایج مشارکت داشته است. مینا آذریان قورتلار در تدوین چارچوب نظری و بازبینی متون علمی همکاری کرده است. مریم پناهی در ویرایش نهایی و اصلاح ساختار نگارشی مقاله نقش داشته و علی فتحی آشتیانی در نظارت علمی بر فرایند پژوهش و تأیید نهایی نسخه ارسالی به نشریه مشارکت داشته است. تمامی نویسندگان نسخه نهایی مقاله را مطالعه و تأیید کردهاند.
حمایت مالی
این پژوهش بدون دریافت هیچگونه حمایت مالی از نهادها، سازمانها یا مؤسسات پژوهشی انجام شده است.
تضاد منافع
نویسندگان این مقاله اعلام میدارند که هیچگونه تعارض منافع علمی، مالی، یا شخصی در ارتباط با این پژوهش وجود ندارد.
تقدیر و تشکر
بدینوسیله از تمامی بیمارانی که با صبوری و دقت در این پژوهش شرکت کردند، صمیمانه قدردانی میشود. همچنین از مسئولان محترم که زمینه اجرای این پژوهش را فراهم نمودند، نهایت سپاسگزاری به عمل میآید.
متن کامل: (6 مشاهده)
اثربخشی واقعیتدرمانی گروهی بر سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ
نویسندگان: فرزین باقری شیخانگفشه1، ناهید رضایی2،مینا آذریان قورتلار3، مریم پناهی4، علی فتحی آشتیانی5
1.نویسنده مسئول: دکترای تخصصی روانشناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
شماره تماس: 02182885048 farzinbagheri@modares.ac.irEmail:
2.کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شیراز، شیراز، ایران
3.کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اردبیل، اردبیل، ایران
4.کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران
5.استاد، گروه روانشناسی بالینی، مرکز تحقیقات علوم رفتاری، دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله (عج)، تهران، ایران
چکیده
مقدمه: سرطان روده بزرگ یکی از بیماریهای تهدیدکننده زندگی است که علاوه بر پیامدهای جسمانی، سلامت روانی و اجتماعی بیماران را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی واقعیتدرمانی گروهی بر سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ انجام شد.
روش بررسی: پژوهش حاضر، شبهتجربی با طرح پیشآزمون-پسآزمون با گروه گواه بود. جامعه آماری این پژوهش بیماران مراجعه کننده به مراکز درمانی و حمایتی سرطان شهر تهران در سال 1403 بودند. 36 نفر از بیمارانی که از متخصص تشخیص قطعی سرطان روده را دریافت کرده بودند، با روش نمونهگیری در دسترس انتخاب شدند و بهصورت تصادفی در گروه آزمایش (18 نفر) و گروه کنترل (18 نفر) جایدهی شدند. ابزار گردآوری دادهها شامل مقیاس سلامت معنوی، چندبعدی حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی بود. گروه آزمایش، 10 جلسه 60 دقیقهای واقعیتدرمانی گروهی را دریافت کردند. دادهها با استفاده از تحلیل کوواریانس چندمتغیره تحلیل شدند.
یافتهها: یافتهها نشان داد واقعیتدرمانی گروهی به طور معناداری باعث افزایش سلامت مذهبی (73/42=F)، سلامت وجودی (44/61=F)، حمایت خانواده (98/45=F)، حمایت دوستان (77/53=F)، حمایت افراد مهم دیگر (88/43=F)، و استحکام روانی (01/48=F) بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ شده است (001/0>P).
نتیجهگیری: واقعیتدرمانی گروهی میتواند در ارتقای توانمندیهای روانشناختی، تقویت منابع حمایتی اجتماعی و افزایش تابآوری بیماران در مواجهه با بیماریهای تهدیدکننده زندگی مؤثر باشد. به نظر میرسد این رویکرد با تأکید بر مسئولیتپذیری فردی و بهبود روابط بینفردی، به سازگاری بهتر بیماران با شرایط بیماری و فرایند درمان کمک کند.
واژههای کلیدی: واقعیتدرمانی گروهی؛ سلامت معنوی؛ حمایت اجتماعی؛ استحکام روانی؛ سرطان
مقدمه
سرطان روده بزرگ یکی از شایعترین و چالشبرانگیزترین سرطانهای دستگاه گوارش در جهان است و حدود ۱۰ درصد موارد جدید سرطان را تشکیل میدهد. سالانه بیش از 9/1 میلیون مورد جدید ابتلا گزارش میشود و در ایران نیز بروز آن با حدود ۱۲ تا ۱۵ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر، روندی افزایشی داشته و این بیماری را در زمره سرطانهای شایع کشور قرار داده است(1). تشخیص سرطان روده بزرگ تجربهای تهدیدکننده است که با اضطراب، نگرانی از پیامدهای درمان و تغییرات گسترده در سبک زندگی همراه میشود(2). درمانهای رایج از جمله جراحی، شیمیدرمانی و پرتودرمانی علاوه بر عوارض جسمانی، فشار روانی قابل توجهی ایجاد میکنند و نیازمند حمایت پزشکی، روانی و اجتماعی چندبعدی هستند(3). نتایج مطالعات مروری نشان میدهد که نرخ بقای بیماران در ایران تحت تأثیر مرحله تشخیص و دسترسی به درمان متغیر است. هرچند برخی پژوهشها به بهبود نسبی بقای پنجساله در سالهای اخیر اشاره کردهاند، اما تشخیص زودهنگام، درمان مؤثر و حمایتهای روانی-اجتماعی همچنان برای ارتقای بقای بیماران ضروری است(4).
سلامت معنوی به احساس معنا، هدف و انسجام در زندگی و نیز توانایی فرد در بهرهگیری از باورها و ارزشهای درونی برای سازگاری با شرایط دشوار اشاره دارد(5). سلامت معنوی به عنوان یکی از ابعاد حیاتی سلامت روانی بیماران سرطانی شناخته میشود و نقش مهمی در مقابله با پیامدهای روانی و جسمانی بیماری دارد(6). بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ با تجربه تهدید سلامت و تغییرات بنیادین در سبک زندگی، اغلب با پرسشهای وجودی، اضطراب ناشی از آینده و نیاز به معنا در زندگی مواجه میشوند(7). سلامت معنوی میتواند توانمندی بیماران در مواجهه با استرسهای ناشی از بیماری و درمان را افزایش دهد و به کاهش اضطراب، افسردگی و احساس بیقدرتی کمک کند(8). فرایند معنابخشی به تجربه بیماری و اتصال به منابع درونی و اعتقادی میتواند تابآوری روانی بیماران را تقویت کرده و کیفیت زندگی آنها را بهبود دهد(6). سلامت معنوی نه تنها به بیماران کمک میکند با درد و محدودیتهای جسمانی کنار بیایند، بلکه انگیزه و امید آنان برای ادامه درمان را افزایش میدهد و حس کنترل بر شرایط زندگی را تقویت میکند(9).
حمایت اجتماعی ادراکشده به برداشت و ارزیابی فرد از میزان در دسترس بودن و کفایت حمایتهای عاطفی، اطلاعاتی و عملی از سوی خانواده، دوستان و سایر منابع اشاره دارد(10). حمایت اجتماعی ادراکشده یکی از عوامل تعیینکننده در سلامت روانی بیماران مبتلا به سرطان است و میتواند بهطور مستقیم بر توانایی فرد برای مقابله با بیماری تأثیر بگذارد(11). هنگامی که بیماران احساس کنند از سوی خانواده، دوستان و تیم درمان حمایت میشوند، اضطراب و احساس تنهایی کاهش یافته و انگیزه برای پیگیری درمان و مقابله با چالشهای ناشی از بیماری افزایش مییابد(12). این حمایت میتواند شامل پشتیبانی عاطفی، اطلاعاتی و عملی باشد و نقش مهمی در کاهش استرس و افسردگی بیماران ایفا کند(13). افرادی که حمایت کافی احساس میکنند، مقاومت بیشتری در برابر استرسهای درمان و عود بیماری نشان میدهند و کیفیت روابط خانوادگی و اجتماعی آنها نیز حفظ میشود(14).
استحکام روانی به عنوان توانایی فرد برای مقابله با فشارها و بحرانهای زندگی، یکی دیگر از عوامل کلیدی حمایتی در مواجهه با بیماریهای مزمن مانند سرطان روده بزرگ است(15). بیمارانی که دارای استحکام روانی بالاتری هستند، بهتر میتوانند با استرسهای ناشی از درمان، درد و محدودیتهای جسمانی کنار بیایند و از کاهش انگیزه یا افسردگی جلوگیری کنند(16). استحکام روانی همچنین باعث میشود که بیماران توانایی بیشتری در بازسازی الگوهای مثبت فکری و رفتاری داشته باشند و چالشهای روانی ناشی از بیماری را به فرصتهایی برای رشد و یادگیری تبدیل کنند(17). علاوه بر توان مقابلهای فرد، استحکام روانی بر سازگاری اجتماعی و تعاملات خانوادگی بیماران نیز تأثیر مثبت دارد(18). افرادی که از استحکام روانی برخوردارند، بهتر میتوانند روابط خود را مدیریت کنند، حمایت اجتماعی را دریافت کنند و با احساس امید و هدفمندی، کیفیت زندگی خود را حفظ نمایند(19).
سرطان روده بزرگ یکی از بیماریهای مزمن و تهدیدکننده زندگی است که علاوه بر تأثیر بر سلامت جسمانی، پیامدهای روانی و اجتماعی قابل توجهی برای بیماران به همراه دارد(20). از این رو، مدیریت این بیماری نیازمند رویکردی جامع است که در کنار درمانهای پزشکی، ابعاد روانی، معنوی و اجتماعی بیمار را نیز در نظر بگیرد(21). در این میان، مداخلات روانشناختی بهعنوان مکمل درمانهای رایج مانند جراحی، شیمیدرمانی و پرتودرمانی میتوانند نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی بیماران سرطانی ایفا کنند(22). یکی از این رویکردها، واقعیتدرمانی گروهی است که بر مسئولیتپذیری فرد، انتخابهای آگاهانه و ارتقای کیفیت زندگی تأکید دارد(23). این رویکرد با تقویت حمایت اجتماعی و تابآوری روانی، به بیماران کمک میکند تا واکنشها و رفتارهای خود را در مواجهه با بیماری بهتر بشناسند و راهبردهای سازندهتری برای مدیریت فشارهای روانی ناشی از تشخیص و درمانهای طولانیمدت اتخاذ کنند(24).
ساختار گروهی واقعیتدرمانی مزیتهای روانی و اجتماعی چشمگیری دارد، زیرا بیماران میتوانند تجربیات خود را با دیگر افرادی که شرایط مشابهی دارند به اشتراک بگذارند(25). این تعامل باعث کاهش احساس تنهایی و اضطراب، افزایش همدلی و دریافت حمایت عاطفی میشود و مهارتهای مقابلهای مؤثر را در شرایط واقعی زندگی تقویت میکند(26). مشارکت فعال در گروه همچنین انگیزه بیمار برای پیگیری درمانهای پزشکی و مسئولیتپذیری در مراقبت از خود را افزایش میدهد و به ایجاد حس کنترل و توانمندی شخصی کمک میکند(27). علاوه بر حمایت روانی و اجتماعی، واقعیتدرمانی گروهی به بیماران سرطانی کمک میکند تا اهداف و ارزشهای زندگی خود را بازتعریف کرده و تمرکز خود را از محدودیتها و بیماری به انتخابهای مثبت و سازنده معطوف کنند(28). این فرایند موجب بهبود سلامت روان، افزایش استحکام روانی و ارتقای کیفیت زندگی میشود و اثرات منفی استرس، اضطراب و افسردگی ناشی از بیماری و درمانهای طولانیمدت را کاهش میدهد(29).
به دلیل شیوع روزافزون سرطان روده بزرگ و پیامدهای گسترده روانی، اجتماعی و معنوی ناشی از این بیماری، توجه به مداخلات روانشناختی در کنار درمانهای پزشکی ضروری به نظر میرسد. با وجود اهمیت این ابعاد، شواهد پژوهشی درباره اثربخشی مداخلات گروهی مبتنی بر واقعیتدرمانی در این بیماران محدود است.
از این رو، پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی واقعیتدرمانی گروهی بر سلامـت معنـوی، حمایـت اجتـماعی ادراک شـده و
استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ انجام شد.
روش بررسی
پژوهش حاضر، شبهتجربی با طرح پیشآزمون-پسآزمون با گروه گواه بود. جامعه آماری این پژوهش بیماران مراجعه کننده به مراکز درمانی و حمایتی سرطان شهر تهران در سال 1403 خورشیدی بودند. با توجه به ملاکهای ورود به پژوهش 36 نفر از بیمارانی که از متخصص تشخیص قطعی سرطان روده را دریافت کرده بودند، با روش نمونهگیری در دسترس انتخاب شدند. همچنین، برای محاسبه دقیقتر حجم نمونه از نسخه 3.1.9.2 نرمافزار جیپاور، با سطح اطمینان 95 درصد و خطای برآورد کمتر از 2 درصد استفاده شد. حجم نمونه اولیه در هر گروه 16 نفر محاسبه گردید، که با احتساب احتمال افت 10 درصدی، در نهایت 18 نفر برای هر گروه در نظر گرفته شد. پس از شناسایی افراد واجد شرایط و اخذ رضایت آگاهانه، شرکتکنندگان بهطور تصادفی در دو گروه آزمایش (18 نفر) و گواه (18 نفر) جایدهی شدند. معیارهای ورود به پژوهش شامل ابتلا به سرطان روده بزرگ، عدم دریافت همزمان مداخلات روانشناختی، عدم مصرف داروهای روانپزشکی، دامنه سنی 30 تا 50 سال و نداشتن اختلالات روانی دیگر بر اساس بررسی پرونده پزشکی بود. همچنین غیبت بیش از دو جلسه در فرایند درمان، تشدید بیماری و دریافت سایر مداخلات روانشناختی از جمله معیارهای خروج از پژوهش محسوب میشد.
مقیاس سلامت معنوی توسط پولوتزین و الیسون(30) طراحی شده است و شامل ۲۰ گویه است که ۱۰ گویه با شماره زوج سلامت مذهبی و ۱۰ گویه با شماره فرد سلامت وجودی را مورد ارزیابی قرار میدهد. نمره کلی سلامت معنوی که از مجموع نمرات دو زیرمقیاس بهدست میآید، در بازه ۲۰ تا ۱۲۰ قرار دارد. پاسخدهی به گویهها بر اساس مقیاس ششدرجهای لیکرت انجام میشود. اعتبار و پایایی این مقیاس توسط پولوتزین و الیسون(30) در بین دانشجویان به ترتیب 86/0 و 91/0 گزارش شده است. در مطالعه دهشیری و همکاران(31) روایی و پایایی نسخه فارسی مقیاس سلامت معنوی در دانشجویان ایرانی بررسی شد. پایایی ابزار با آلفای کرونباخ برای کل مقیاس 82/0 و برای زیرمقیاسهای سلامت مذهبی 79/0 و سلامت وجودی 73/0 گزارش شد. نتایج تحلیل عاملی نیز ساختار دو بعدی مقیاس (سلامت مذهبی و وجودی) را تأیید و روایی سازه آن را مناسب نشان داد. در مطالعه حاضر، بهمنظور بررسی روایی محتوایی پرسشنامه، گویهها در اختیار تعدادی از متخصصان حوزه روانشناسی قرار گرفت تا درباره ضرورت و تناسب آنها نظر دهند. برای محاسبه نسبت روایی محتوا، هر گویه بر اساس مقیاس سهگزینهای «ضروری است»، «مفید است اما ضروری نیست» و «ضروری نیست» ارزیابی و مقدار آن با استفاده از فرمول لاوشه محاسبه شد. همچنین برای تعیین شاخص روایی محتوا، میزان ارتباط، وضوح و سادگی گویهها بررسی گردید. نتایج نشان داد مقدار شاخص روایی محتوا 86/0 و نسبت روایی محتوا 83/0 است که بیانگر مناسب بودن روایی محتوایی پرسشنامه است. همچنین ضریب آلفای کرونباخ برای زیرمقیاس سلامت مذهبی 90/0 و برای زیرمقیاس سلامت وجودی 82/0 بهدست آمد.
مقیاس چندبعدی حمایت اجتماعی ادراکشده در ابتدا، زیمت و همکاران(32) به منظور سنجش کیفیت ارتباط با خانواده، دوستان و افراد مهم دیگر، 24 گویه را طراحی نمودند که شهرت اجتماعی، احترام و حمایت اجتماعی را شامل میشدند که سه مولفه حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب خانواده، حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب دوستان و حمایت اجتماعی ادراک شده از جانب افراد مهم دیگر را در بر میگرفتند. پس از انجام بررسیهای اولیه، در نهایت 12 گویه به منظور بررسی سه مولفه نامبرده انتخاب گردیدند. پاسخ دهی و نمرهگذاری مقیاس از کاملاً مخالفم (1) تا کاملاً موافقم (7) است که نمرهای در دامنه بین 12 تا 84 حاصل میگردد که نمرات بیشتر بیانگر ادراک بیشتر حمایت از جانب منابع اجتماعی خانواده، دوستان و افراد مهم دیگر است. در مطالعه زیمت و همکاران(32) آلفای کرونباخ برای کل مقیاس و زیرمقیاسهای حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب افراد مهم دیگر، حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب خانواده و حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب دوستان به ترتیب 88/0، 91/0، 87/0 و 85/0 بهدست آمد. در داخل کشور نیز ضریب آلفای کرونباخ این مقیاس بین 74/0 تا 86/0 گزارش شده است(33). در پژوهش حاضر، آلفای کرونباخ کل مقیاس و و زیرمقیاسهای حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب افراد مهم دیگر، حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب خانواده و حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب دوستان به ترتیب 85/0، 83/0، 80/0 و 84/0 بهدست آمد.
مقیاس استحکام روانی یک ابزار خودسنجی است که شامل ۱۴ گویه است که توسط شرد و همکاران(34) طراحی شده است. پاسخدهی به گویهها بر اساس مقیاس پنجدرجهای لیکرت، از «کاملاً مخالفم» (۱) تا «کاملاً موافقم» (۵) انجام میشود. دامنه نمرات این پرسشنامه بین ۱۴ تا ۷۰ است و نمرات بالاتر نشاندهنده استحکام روانی بیشتر است. این پرسشنامه بر اساس مفهوم استحکام روانی از دیدگاه روانشناسی مثبت و با تأکید بر «طرز فکر» طراحی شده است. این دیدگاه بر تواناییهای افراد برای غلبه بر سختیها و رشد و شکوفایی در شرایط مختلف زندگی تمرکز دارد و مؤلفههای خودباوری، تعهد، پشتکار و مدیریت هیجان را در بر میگیرد(34). ضریب آلفای کرونباخ این مقیاس در داخل کشور 89/0 بهدست آمد(35). در پژوهش حاضر، پایایی درونی این مقیاس با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای کل مقیاس برابر با 87/0 گزارش شد.
واقعیتدرمانی گروهی یکی از رویکردهای شناختی-رفتاری مبتنی بر نظریه انتخاب ویلیام گلاسر(36) است که بر مسئولیتپذیری فرد، انتخاب آگاهانه رفتار و ارضای سالم نیازهای اساسی تأکید دارد. این رویکرد با تمرکز بر زمان حال و تقویت احساس کنترل درونی، به افراد کمک میکند تا با پذیرش واقعیتهای زندگی، رفتارهای مؤثرتر و سازگارانهتری را در مواجهه با چالشهای روانشناختی و جسمانی انتخاب کنند.
در این پژوهش، نمرات آغازین افراد انتخابشده بهعنوان خط پایه (پیشآزمون) در متغیرهای سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده و استحکام روانی ثبت شد. گروه آزمایش آموزش واقعیتدرمانی گروهی(36) را طی ۱۰ جلسه ۶۰ دقیقهای دریافت کرد. پرسشنامهها بلافاصله پس از پایان مداخلات درمانی (مرحله پسآزمون) مجدداً توسط بیماران گروه آزمایش و کنترل تکمیل شد.
به منظـور رعایـت ملاحـظات اخـلاقی، پیـش از اجـرای طرح به
شرکتکنندگان اطمینان داده شد که کلیه اطلاعات فردی آنان کاملاً محرمانه باقی خواهد ماند و مشارکت در پژوهش داوطلبانه بوده و افراد میتوانند در هر مرحله از پژوهش از ادامه همکاری انصراف دهند. افزون بر این، اعضای گروه کنترل این امکان را داشتند که پس از پایان پژوهش، در صورت تمایل، از مداخلات درمانی مذکور بهرهمند شوند. شایان ذکر است که مداخله واقعیتدرمانی توسط پژوهشگر در مرکز مشاوره و خدمات روانشناختی «ندای درون» در استان تهران اجرا شد. پروتکل این مداخله در جدول ۱ ارائه شده است و شامل خلاصه و محتوای اصلی ۱۰ جلسه درمان است.
سرطان روده بزرگ یکی از شایعترین و چالشبرانگیزترین سرطانهای دستگاه گوارش در جهان است و حدود ۱۰ درصد موارد جدید سرطان را تشکیل میدهد. سالانه بیش از 9/1 میلیون مورد جدید ابتلا گزارش میشود و در ایران نیز بروز آن با حدود ۱۲ تا ۱۵ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر، روندی افزایشی داشته و این بیماری را در زمره سرطانهای شایع کشور قرار داده است(1). تشخیص سرطان روده بزرگ تجربهای تهدیدکننده است که با اضطراب، نگرانی از پیامدهای درمان و تغییرات گسترده در سبک زندگی همراه میشود(2). درمانهای رایج از جمله جراحی، شیمیدرمانی و پرتودرمانی علاوه بر عوارض جسمانی، فشار روانی قابل توجهی ایجاد میکنند و نیازمند حمایت پزشکی، روانی و اجتماعی چندبعدی هستند(3). نتایج مطالعات مروری نشان میدهد که نرخ بقای بیماران در ایران تحت تأثیر مرحله تشخیص و دسترسی به درمان متغیر است. هرچند برخی پژوهشها به بهبود نسبی بقای پنجساله در سالهای اخیر اشاره کردهاند، اما تشخیص زودهنگام، درمان مؤثر و حمایتهای روانی-اجتماعی همچنان برای ارتقای بقای بیماران ضروری است(4).
سلامت معنوی به احساس معنا، هدف و انسجام در زندگی و نیز توانایی فرد در بهرهگیری از باورها و ارزشهای درونی برای سازگاری با شرایط دشوار اشاره دارد(5). سلامت معنوی به عنوان یکی از ابعاد حیاتی سلامت روانی بیماران سرطانی شناخته میشود و نقش مهمی در مقابله با پیامدهای روانی و جسمانی بیماری دارد(6). بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ با تجربه تهدید سلامت و تغییرات بنیادین در سبک زندگی، اغلب با پرسشهای وجودی، اضطراب ناشی از آینده و نیاز به معنا در زندگی مواجه میشوند(7). سلامت معنوی میتواند توانمندی بیماران در مواجهه با استرسهای ناشی از بیماری و درمان را افزایش دهد و به کاهش اضطراب، افسردگی و احساس بیقدرتی کمک کند(8). فرایند معنابخشی به تجربه بیماری و اتصال به منابع درونی و اعتقادی میتواند تابآوری روانی بیماران را تقویت کرده و کیفیت زندگی آنها را بهبود دهد(6). سلامت معنوی نه تنها به بیماران کمک میکند با درد و محدودیتهای جسمانی کنار بیایند، بلکه انگیزه و امید آنان برای ادامه درمان را افزایش میدهد و حس کنترل بر شرایط زندگی را تقویت میکند(9).
حمایت اجتماعی ادراکشده به برداشت و ارزیابی فرد از میزان در دسترس بودن و کفایت حمایتهای عاطفی، اطلاعاتی و عملی از سوی خانواده، دوستان و سایر منابع اشاره دارد(10). حمایت اجتماعی ادراکشده یکی از عوامل تعیینکننده در سلامت روانی بیماران مبتلا به سرطان است و میتواند بهطور مستقیم بر توانایی فرد برای مقابله با بیماری تأثیر بگذارد(11). هنگامی که بیماران احساس کنند از سوی خانواده، دوستان و تیم درمان حمایت میشوند، اضطراب و احساس تنهایی کاهش یافته و انگیزه برای پیگیری درمان و مقابله با چالشهای ناشی از بیماری افزایش مییابد(12). این حمایت میتواند شامل پشتیبانی عاطفی، اطلاعاتی و عملی باشد و نقش مهمی در کاهش استرس و افسردگی بیماران ایفا کند(13). افرادی که حمایت کافی احساس میکنند، مقاومت بیشتری در برابر استرسهای درمان و عود بیماری نشان میدهند و کیفیت روابط خانوادگی و اجتماعی آنها نیز حفظ میشود(14).
استحکام روانی به عنوان توانایی فرد برای مقابله با فشارها و بحرانهای زندگی، یکی دیگر از عوامل کلیدی حمایتی در مواجهه با بیماریهای مزمن مانند سرطان روده بزرگ است(15). بیمارانی که دارای استحکام روانی بالاتری هستند، بهتر میتوانند با استرسهای ناشی از درمان، درد و محدودیتهای جسمانی کنار بیایند و از کاهش انگیزه یا افسردگی جلوگیری کنند(16). استحکام روانی همچنین باعث میشود که بیماران توانایی بیشتری در بازسازی الگوهای مثبت فکری و رفتاری داشته باشند و چالشهای روانی ناشی از بیماری را به فرصتهایی برای رشد و یادگیری تبدیل کنند(17). علاوه بر توان مقابلهای فرد، استحکام روانی بر سازگاری اجتماعی و تعاملات خانوادگی بیماران نیز تأثیر مثبت دارد(18). افرادی که از استحکام روانی برخوردارند، بهتر میتوانند روابط خود را مدیریت کنند، حمایت اجتماعی را دریافت کنند و با احساس امید و هدفمندی، کیفیت زندگی خود را حفظ نمایند(19).
سرطان روده بزرگ یکی از بیماریهای مزمن و تهدیدکننده زندگی است که علاوه بر تأثیر بر سلامت جسمانی، پیامدهای روانی و اجتماعی قابل توجهی برای بیماران به همراه دارد(20). از این رو، مدیریت این بیماری نیازمند رویکردی جامع است که در کنار درمانهای پزشکی، ابعاد روانی، معنوی و اجتماعی بیمار را نیز در نظر بگیرد(21). در این میان، مداخلات روانشناختی بهعنوان مکمل درمانهای رایج مانند جراحی، شیمیدرمانی و پرتودرمانی میتوانند نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی بیماران سرطانی ایفا کنند(22). یکی از این رویکردها، واقعیتدرمانی گروهی است که بر مسئولیتپذیری فرد، انتخابهای آگاهانه و ارتقای کیفیت زندگی تأکید دارد(23). این رویکرد با تقویت حمایت اجتماعی و تابآوری روانی، به بیماران کمک میکند تا واکنشها و رفتارهای خود را در مواجهه با بیماری بهتر بشناسند و راهبردهای سازندهتری برای مدیریت فشارهای روانی ناشی از تشخیص و درمانهای طولانیمدت اتخاذ کنند(24).
ساختار گروهی واقعیتدرمانی مزیتهای روانی و اجتماعی چشمگیری دارد، زیرا بیماران میتوانند تجربیات خود را با دیگر افرادی که شرایط مشابهی دارند به اشتراک بگذارند(25). این تعامل باعث کاهش احساس تنهایی و اضطراب، افزایش همدلی و دریافت حمایت عاطفی میشود و مهارتهای مقابلهای مؤثر را در شرایط واقعی زندگی تقویت میکند(26). مشارکت فعال در گروه همچنین انگیزه بیمار برای پیگیری درمانهای پزشکی و مسئولیتپذیری در مراقبت از خود را افزایش میدهد و به ایجاد حس کنترل و توانمندی شخصی کمک میکند(27). علاوه بر حمایت روانی و اجتماعی، واقعیتدرمانی گروهی به بیماران سرطانی کمک میکند تا اهداف و ارزشهای زندگی خود را بازتعریف کرده و تمرکز خود را از محدودیتها و بیماری به انتخابهای مثبت و سازنده معطوف کنند(28). این فرایند موجب بهبود سلامت روان، افزایش استحکام روانی و ارتقای کیفیت زندگی میشود و اثرات منفی استرس، اضطراب و افسردگی ناشی از بیماری و درمانهای طولانیمدت را کاهش میدهد(29).
به دلیل شیوع روزافزون سرطان روده بزرگ و پیامدهای گسترده روانی، اجتماعی و معنوی ناشی از این بیماری، توجه به مداخلات روانشناختی در کنار درمانهای پزشکی ضروری به نظر میرسد. با وجود اهمیت این ابعاد، شواهد پژوهشی درباره اثربخشی مداخلات گروهی مبتنی بر واقعیتدرمانی در این بیماران محدود است.
از این رو، پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی واقعیتدرمانی گروهی بر سلامـت معنـوی، حمایـت اجتـماعی ادراک شـده و
استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ انجام شد.
روش بررسی
پژوهش حاضر، شبهتجربی با طرح پیشآزمون-پسآزمون با گروه گواه بود. جامعه آماری این پژوهش بیماران مراجعه کننده به مراکز درمانی و حمایتی سرطان شهر تهران در سال 1403 خورشیدی بودند. با توجه به ملاکهای ورود به پژوهش 36 نفر از بیمارانی که از متخصص تشخیص قطعی سرطان روده را دریافت کرده بودند، با روش نمونهگیری در دسترس انتخاب شدند. همچنین، برای محاسبه دقیقتر حجم نمونه از نسخه 3.1.9.2 نرمافزار جیپاور، با سطح اطمینان 95 درصد و خطای برآورد کمتر از 2 درصد استفاده شد. حجم نمونه اولیه در هر گروه 16 نفر محاسبه گردید، که با احتساب احتمال افت 10 درصدی، در نهایت 18 نفر برای هر گروه در نظر گرفته شد. پس از شناسایی افراد واجد شرایط و اخذ رضایت آگاهانه، شرکتکنندگان بهطور تصادفی در دو گروه آزمایش (18 نفر) و گواه (18 نفر) جایدهی شدند. معیارهای ورود به پژوهش شامل ابتلا به سرطان روده بزرگ، عدم دریافت همزمان مداخلات روانشناختی، عدم مصرف داروهای روانپزشکی، دامنه سنی 30 تا 50 سال و نداشتن اختلالات روانی دیگر بر اساس بررسی پرونده پزشکی بود. همچنین غیبت بیش از دو جلسه در فرایند درمان، تشدید بیماری و دریافت سایر مداخلات روانشناختی از جمله معیارهای خروج از پژوهش محسوب میشد.
مقیاس سلامت معنوی توسط پولوتزین و الیسون(30) طراحی شده است و شامل ۲۰ گویه است که ۱۰ گویه با شماره زوج سلامت مذهبی و ۱۰ گویه با شماره فرد سلامت وجودی را مورد ارزیابی قرار میدهد. نمره کلی سلامت معنوی که از مجموع نمرات دو زیرمقیاس بهدست میآید، در بازه ۲۰ تا ۱۲۰ قرار دارد. پاسخدهی به گویهها بر اساس مقیاس ششدرجهای لیکرت انجام میشود. اعتبار و پایایی این مقیاس توسط پولوتزین و الیسون(30) در بین دانشجویان به ترتیب 86/0 و 91/0 گزارش شده است. در مطالعه دهشیری و همکاران(31) روایی و پایایی نسخه فارسی مقیاس سلامت معنوی در دانشجویان ایرانی بررسی شد. پایایی ابزار با آلفای کرونباخ برای کل مقیاس 82/0 و برای زیرمقیاسهای سلامت مذهبی 79/0 و سلامت وجودی 73/0 گزارش شد. نتایج تحلیل عاملی نیز ساختار دو بعدی مقیاس (سلامت مذهبی و وجودی) را تأیید و روایی سازه آن را مناسب نشان داد. در مطالعه حاضر، بهمنظور بررسی روایی محتوایی پرسشنامه، گویهها در اختیار تعدادی از متخصصان حوزه روانشناسی قرار گرفت تا درباره ضرورت و تناسب آنها نظر دهند. برای محاسبه نسبت روایی محتوا، هر گویه بر اساس مقیاس سهگزینهای «ضروری است»، «مفید است اما ضروری نیست» و «ضروری نیست» ارزیابی و مقدار آن با استفاده از فرمول لاوشه محاسبه شد. همچنین برای تعیین شاخص روایی محتوا، میزان ارتباط، وضوح و سادگی گویهها بررسی گردید. نتایج نشان داد مقدار شاخص روایی محتوا 86/0 و نسبت روایی محتوا 83/0 است که بیانگر مناسب بودن روایی محتوایی پرسشنامه است. همچنین ضریب آلفای کرونباخ برای زیرمقیاس سلامت مذهبی 90/0 و برای زیرمقیاس سلامت وجودی 82/0 بهدست آمد.
مقیاس چندبعدی حمایت اجتماعی ادراکشده در ابتدا، زیمت و همکاران(32) به منظور سنجش کیفیت ارتباط با خانواده، دوستان و افراد مهم دیگر، 24 گویه را طراحی نمودند که شهرت اجتماعی، احترام و حمایت اجتماعی را شامل میشدند که سه مولفه حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب خانواده، حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب دوستان و حمایت اجتماعی ادراک شده از جانب افراد مهم دیگر را در بر میگرفتند. پس از انجام بررسیهای اولیه، در نهایت 12 گویه به منظور بررسی سه مولفه نامبرده انتخاب گردیدند. پاسخ دهی و نمرهگذاری مقیاس از کاملاً مخالفم (1) تا کاملاً موافقم (7) است که نمرهای در دامنه بین 12 تا 84 حاصل میگردد که نمرات بیشتر بیانگر ادراک بیشتر حمایت از جانب منابع اجتماعی خانواده، دوستان و افراد مهم دیگر است. در مطالعه زیمت و همکاران(32) آلفای کرونباخ برای کل مقیاس و زیرمقیاسهای حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب افراد مهم دیگر، حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب خانواده و حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب دوستان به ترتیب 88/0، 91/0، 87/0 و 85/0 بهدست آمد. در داخل کشور نیز ضریب آلفای کرونباخ این مقیاس بین 74/0 تا 86/0 گزارش شده است(33). در پژوهش حاضر، آلفای کرونباخ کل مقیاس و و زیرمقیاسهای حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب افراد مهم دیگر، حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب خانواده و حمایت اجتماعی ادراکشده از جانب دوستان به ترتیب 85/0، 83/0، 80/0 و 84/0 بهدست آمد.
مقیاس استحکام روانی یک ابزار خودسنجی است که شامل ۱۴ گویه است که توسط شرد و همکاران(34) طراحی شده است. پاسخدهی به گویهها بر اساس مقیاس پنجدرجهای لیکرت، از «کاملاً مخالفم» (۱) تا «کاملاً موافقم» (۵) انجام میشود. دامنه نمرات این پرسشنامه بین ۱۴ تا ۷۰ است و نمرات بالاتر نشاندهنده استحکام روانی بیشتر است. این پرسشنامه بر اساس مفهوم استحکام روانی از دیدگاه روانشناسی مثبت و با تأکید بر «طرز فکر» طراحی شده است. این دیدگاه بر تواناییهای افراد برای غلبه بر سختیها و رشد و شکوفایی در شرایط مختلف زندگی تمرکز دارد و مؤلفههای خودباوری، تعهد، پشتکار و مدیریت هیجان را در بر میگیرد(34). ضریب آلفای کرونباخ این مقیاس در داخل کشور 89/0 بهدست آمد(35). در پژوهش حاضر، پایایی درونی این مقیاس با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای کل مقیاس برابر با 87/0 گزارش شد.
واقعیتدرمانی گروهی یکی از رویکردهای شناختی-رفتاری مبتنی بر نظریه انتخاب ویلیام گلاسر(36) است که بر مسئولیتپذیری فرد، انتخاب آگاهانه رفتار و ارضای سالم نیازهای اساسی تأکید دارد. این رویکرد با تمرکز بر زمان حال و تقویت احساس کنترل درونی، به افراد کمک میکند تا با پذیرش واقعیتهای زندگی، رفتارهای مؤثرتر و سازگارانهتری را در مواجهه با چالشهای روانشناختی و جسمانی انتخاب کنند.
در این پژوهش، نمرات آغازین افراد انتخابشده بهعنوان خط پایه (پیشآزمون) در متغیرهای سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده و استحکام روانی ثبت شد. گروه آزمایش آموزش واقعیتدرمانی گروهی(36) را طی ۱۰ جلسه ۶۰ دقیقهای دریافت کرد. پرسشنامهها بلافاصله پس از پایان مداخلات درمانی (مرحله پسآزمون) مجدداً توسط بیماران گروه آزمایش و کنترل تکمیل شد.
به منظـور رعایـت ملاحـظات اخـلاقی، پیـش از اجـرای طرح به
شرکتکنندگان اطمینان داده شد که کلیه اطلاعات فردی آنان کاملاً محرمانه باقی خواهد ماند و مشارکت در پژوهش داوطلبانه بوده و افراد میتوانند در هر مرحله از پژوهش از ادامه همکاری انصراف دهند. افزون بر این، اعضای گروه کنترل این امکان را داشتند که پس از پایان پژوهش، در صورت تمایل، از مداخلات درمانی مذکور بهرهمند شوند. شایان ذکر است که مداخله واقعیتدرمانی توسط پژوهشگر در مرکز مشاوره و خدمات روانشناختی «ندای درون» در استان تهران اجرا شد. پروتکل این مداخله در جدول ۱ ارائه شده است و شامل خلاصه و محتوای اصلی ۱۰ جلسه درمان است.
جدول 1: جلسات مداخله واقعیتدرمانی گروهی(36)
| مداخله | اهداف | جلسه |
| خوشامدگویی، معرفی اعضا، تبیین قوانین و ساختار جلسات، معرفی واقعیتدرمانی، ایجاد فضای امن و حمایتی | شکلگیری گروه، ایجاد اتحاد درمانی و احساس تعلق | 1 |
| آموزش خودشناسی، بررسی اضطراب از دیدگاه واقعیتدرمانی، تأکید بر معنا و هدف زندگی در مواجهه با بیماری | افزایش خودشناسی، پذیرش خویشتن و ارتقای سلامت معنوی | 2 |
| بحث گروهی درباره مسئولیتها، اصلاح رفتارهای غیرمسئولانه، تقویت انتخابهای آگاهانه | ارتقای مسئولیتپذیری و احساس کنترل بر زندگی | 3 |
| آموزش نظریه کنترل، بررسی رفتارهای کنترلکننده، تأکید بر کنترل رفتار خود و پذیرش محدودیتها | افزایش آگاهی نسبت به کنترل رفتار خود و دیگران | 4 |
| بررسی انتخابهای درست و نادرست، آموزش تصمیمگیری مسئولانه، تقویت امید و هدفمندی | اصلاح انتخابها جهت ارضای سالم نیازها | 5 |
| آموزش عادات پیونددهنده و تخریبکننده رفتار، بررسی ارتباطهای موفق و ناموفق، افزایش همدلی گروهی | تقویت روابط بینفردی و حمایت اجتماعی ادراکشده | 6 |
| بررسی واقعیتهای پذیرفته و انکارشده، تحلیل پیامدهای پذیرش واقعیت، آموزش مؤلفههای رفتار | افزایش پذیرش واقعیت بیماری و کاهش انکار | 7 |
| آموزش مقابله فعال، شناسایی منابع درونی قدرت، تصویرسازی ذهنی از غلبه بر چالشها | تقویت استحکام روانی در مواجهه با مشکلات | 8 |
| آموزش هویت توفیق و شکست، شناسایی موانع و تسهیلکنندهها، تقویت خودکارآمدی | شکلگیری هویت توفیق و افزایش خودارزشمندی | 9 |
| مرور جلسات، بیان تغییرات فردی، جمعبندی آموختهها، تقویت پیوند گروهی و برنامهریزی آینده | تثبیت تغییرات و تقویت حمایت اجتماعی ادراکشده | 10 |
یافته ها
میانگین و انحراف معیار سنی بیماران گروه آزمایش 24/5±91/37 سال و بیماران گروه گواه 11/5±25/38 سال بود. بر اساس نتایج جدول شماره 2، نتایج آزمون مجذور کای مشخص کرد که گروههای آزمایش و گواه از نظر دامـنه سـنی،
مـدت زمـان بیمـاری، تحصیـلات، و جنـس تفـاوت معنـاداری
نداشتند(05/0<P).
در ادامه میانگین و انحراف استاندارد نمرات پیشآزمون- پسآزمون نمرات سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراک شده و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ در گروه آزمایش و گواه در جدول 3 ارائه شده است. همچنین در این جدول نتایج آزمون شاپیرو-ویلک برای بررسی نرمال بودن توزیع متغیرها در دو گروه گزارش شده است. با توجه به این جدول آماره شاپیرو-ویلک برای تمامی متغیرها معنادار نیست. لذا میتوان نتیجه گرفت که توزیع متغیرها نرمال است (05/0<P).
نتایج آزمون لوین برای بررسی همگنی واریانس متغیرهای وابسته در گروهها نشان داد که واریانس واقع سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی در گروهها برابر است (001/0>P). نتایج آزمون باکس برای بررسی برابری ماتریس کوواریانس متغیرهای وابسته در بین گروه آزمایش و گواه نیز نشان داد که ماتریس کوواریانس متغیرهای وابسته دو گروه برابر است (05/0<182/0=p، 77/1=F، 19/46=Box M). میزان معناداری آزمون باکس از 05/0 بیشتر است در نتیجه این مفروضه برقرار است. همچنین نتایج آزمون خی دو بارتلت برای بررسی کرویت یا معناداری رابطه بین سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ نشان داد که رابطه بین آنها معنادار است (01/0>P).
مفروضه مهم دیگر تحلیل کوواریانس چندمتغیری، همگونی ضرایب رگرسیون است. لازم به ذکر است که آزمون همگونی ضرایب رگرسیون از طریق تعامل متغیرهای وابسته و متتغیر مستقل (روش مداخله) در مرحله پیشآزمون و پسآزمون مورد بررسی قرار گرفت. تعامل این پیشآزمونها و پسآزمونها با متغیر مستقل معنادار نبوده و حاکی از همگونی شیب رگرسیون است؛ بنابراین این مفروضه نیز برقرار است (05/0<P). با توجه به برقراری مفروضههای تحلیل کوواریانس چندمتغیری، استفاده از این آزمون مجاز خواهد بود. در ادامه به منظور پی بردن به تفاوت گروهها، تحلیل کوواریانس چند متغیـره انجام شد (جدول 4).
با توجه به جدول 4، نتایج حاکی از تأثیر متغیر مستقل بر متغیرهای وابسته بود؛ به عبارت دیگر گروههای آزمایش و گواه حداقل در یکی از متغیرهای سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی تفاوت معناداری دارند که با توجه به اندازه اثر محاسبه شده، 77 درصد از کل واریانسهای گروه آزمایش و گواه ناشی از اثر متغیر مستقل است. همچنین توان آماری آزمون برابر با 1 است که دلالت بر کفایت حجم نمونه است. اما برای تشخیص اینکه در کدام حیطهها تفاوت معنادار است، از آزمون تحلیل کوواریانس چندمتغیری استفاده شد که نتایج آن در جدول 5 گزارش شده است.
با توجه به مندرجات جدول 5، آماره F برای سلامت مذهبی (73/42=F)، سلامت وجودی (44/61=F)، حمایت خانواده (98/45=F)، حمایت دوستان (77/53=F)، حمایت افراد مهم دیگر (88/43=F)، و استحکام روانی (01/48=F) در سطح 001/0 معنادار است. این یافتهها نشانگر آن است که بین گروهها در این متغیرها تفاوت معناداری وجود دارد. همچنین با توجه به اندازه اثر محاسبه شده 60 درصد از تغییرات سلامت مذهبی، 68 درصد از سلامت وجودی، 62 درصد از حمایت خانواده، 65 درصد از حمایت دوستان، 61 درصد از حمایت افراد مهم دیگر، و 63 درصد از استحکام روانی ناشی از تأثیر متغیر مستقل بوده است؛ در نتیجه میتوان بیان کرد که واقعیتدرمانی گروهی به طور معناداری منجربه افزایش سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ شده است.
میانگین و انحراف معیار سنی بیماران گروه آزمایش 24/5±91/37 سال و بیماران گروه گواه 11/5±25/38 سال بود. بر اساس نتایج جدول شماره 2، نتایج آزمون مجذور کای مشخص کرد که گروههای آزمایش و گواه از نظر دامـنه سـنی،
مـدت زمـان بیمـاری، تحصیـلات، و جنـس تفـاوت معنـاداری
نداشتند(05/0<P).
در ادامه میانگین و انحراف استاندارد نمرات پیشآزمون- پسآزمون نمرات سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراک شده و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ در گروه آزمایش و گواه در جدول 3 ارائه شده است. همچنین در این جدول نتایج آزمون شاپیرو-ویلک برای بررسی نرمال بودن توزیع متغیرها در دو گروه گزارش شده است. با توجه به این جدول آماره شاپیرو-ویلک برای تمامی متغیرها معنادار نیست. لذا میتوان نتیجه گرفت که توزیع متغیرها نرمال است (05/0<P).
نتایج آزمون لوین برای بررسی همگنی واریانس متغیرهای وابسته در گروهها نشان داد که واریانس واقع سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی در گروهها برابر است (001/0>P). نتایج آزمون باکس برای بررسی برابری ماتریس کوواریانس متغیرهای وابسته در بین گروه آزمایش و گواه نیز نشان داد که ماتریس کوواریانس متغیرهای وابسته دو گروه برابر است (05/0<182/0=p، 77/1=F، 19/46=Box M). میزان معناداری آزمون باکس از 05/0 بیشتر است در نتیجه این مفروضه برقرار است. همچنین نتایج آزمون خی دو بارتلت برای بررسی کرویت یا معناداری رابطه بین سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ نشان داد که رابطه بین آنها معنادار است (01/0>P).
مفروضه مهم دیگر تحلیل کوواریانس چندمتغیری، همگونی ضرایب رگرسیون است. لازم به ذکر است که آزمون همگونی ضرایب رگرسیون از طریق تعامل متغیرهای وابسته و متتغیر مستقل (روش مداخله) در مرحله پیشآزمون و پسآزمون مورد بررسی قرار گرفت. تعامل این پیشآزمونها و پسآزمونها با متغیر مستقل معنادار نبوده و حاکی از همگونی شیب رگرسیون است؛ بنابراین این مفروضه نیز برقرار است (05/0<P). با توجه به برقراری مفروضههای تحلیل کوواریانس چندمتغیری، استفاده از این آزمون مجاز خواهد بود. در ادامه به منظور پی بردن به تفاوت گروهها، تحلیل کوواریانس چند متغیـره انجام شد (جدول 4).
با توجه به جدول 4، نتایج حاکی از تأثیر متغیر مستقل بر متغیرهای وابسته بود؛ به عبارت دیگر گروههای آزمایش و گواه حداقل در یکی از متغیرهای سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی تفاوت معناداری دارند که با توجه به اندازه اثر محاسبه شده، 77 درصد از کل واریانسهای گروه آزمایش و گواه ناشی از اثر متغیر مستقل است. همچنین توان آماری آزمون برابر با 1 است که دلالت بر کفایت حجم نمونه است. اما برای تشخیص اینکه در کدام حیطهها تفاوت معنادار است، از آزمون تحلیل کوواریانس چندمتغیری استفاده شد که نتایج آن در جدول 5 گزارش شده است.
با توجه به مندرجات جدول 5، آماره F برای سلامت مذهبی (73/42=F)، سلامت وجودی (44/61=F)، حمایت خانواده (98/45=F)، حمایت دوستان (77/53=F)، حمایت افراد مهم دیگر (88/43=F)، و استحکام روانی (01/48=F) در سطح 001/0 معنادار است. این یافتهها نشانگر آن است که بین گروهها در این متغیرها تفاوت معناداری وجود دارد. همچنین با توجه به اندازه اثر محاسبه شده 60 درصد از تغییرات سلامت مذهبی، 68 درصد از سلامت وجودی، 62 درصد از حمایت خانواده، 65 درصد از حمایت دوستان، 61 درصد از حمایت افراد مهم دیگر، و 63 درصد از استحکام روانی ناشی از تأثیر متغیر مستقل بوده است؛ در نتیجه میتوان بیان کرد که واقعیتدرمانی گروهی به طور معناداری منجربه افزایش سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ شده است.
جدول2: مقایسه فراوانی اطلاعات جمعیتشناختی گروه آزمایش و گواه
| متغیرها | سطوح | آزمایش تعداد (درصد) |
گواه تعداد (درصد) |
*مقدار P |
| دامنه سنی | 37 تا 40 | 3 (6/16) | 5 (7/27) | |
| 41 تا 45 | 9 (50) | 9 (50) | 209/0 | |
| 46 تا 51 | 6 (4/33) | 4 (3/22) | ||
| مدت زمان بیماری | 1 تا 2 | 8 (4/44) | 8 (4/44) | |
| 3 تا 4 | 6 (4/33) | 7 (8/38) | 339/0 | |
| 5 به بالا | 4 (3/22) | 3 (6/16) | ||
| تحصیلات | دیپلم | 3 (6/16) | 2 (1/11) | |
| کارشناسی | 10 (6/55) | 11 (1/61) | 187/0 | |
| ارشد | 5 (8/27) | 5 (8/27) | ||
| جنس | زن | 8 (4/44) | 7 (8/38) | 315/0 |
| مرد | 10 (6/55) | 11 (1/61) |
جدول3: شاخصهای توصیفی نمرات پیشآزمون و پسآزمون در گروه آزمایش و گواه
| متغیر | وضعیت | گروه | میانگین | انحراف استاندارد | شاپیرو-ویلک | سطح معناداری |
| سلامت مذهبی | پیشآزمون | آزمایش گواه |
38/40 88/39 |
47/1 60/1 |
108/0 110/0 |
059/0 057/0 |
| پسآزمون | آزمایش گواه |
45/44 38/39 |
46/1 82/1 |
096/0 087/0 |
063/0 051/0 |
|
| سلامت وجودی | پیشآزمون | آزمایش گواه |
38/43 83/42 |
40/1 99/1 |
095/0 103/0 |
062/0 075/0 |
| پسآزمون | آزمایش گواه |
38/47 61/41 |
09/1 74/1 |
114/0 084/0 |
083/0 052/0 |
|
| حمایت خانواده | پیشآزمون | آزمایش گواه |
51/14 05/14 |
33/1 59/1 |
102/0 099/0 |
067/0 054/0 |
| پسآزمون | آزمایش گواه |
61/17 51/13 |
82/1 39/1 |
112/0 117/0 |
081/0 090/0 |
|
| حمایت دوستان | پیشآزمون | آزمایش گواه |
61/16 22/16 |
48/1 85/1 |
108/0 091/0 |
053/0 067/0 |
| پسآزمون | آزمایش گواه |
66/19 72/15 |
74/1 90/1 |
115/0 095/0 |
079/0 060/0 |
|
| حمایت افراد مهم دیگر | پیشآزمون | آزمایش گواه |
66/15 11/15 |
55/1 93/1 |
097/0 116/0 |
051/0 083/0 |
| پسآزمون | آزمایش گواه |
01/19 77/14 |
48/1 63/1 |
089/0 096/0 |
061/0 055/0 |
|
| استحکام روانی | پیشآزمون | آزمایش گواه |
45/41 11/41 |
65/2 45/2 |
094/0 112/0 |
054/0 079/0 |
| پسآزمون | آزمایش گواه |
88/45 72/40 |
69/2 11/2 |
117/0 092/0 |
065/0 064/0 |
جدول4: نتایج تحلیل کواریانس بر روی میانگین نمرات پسآزمون
| نام آزمون | مقدار | آماره F | درجه آزادی | سطحمعناداری | اندازه اثر | توان آماری |
| آزمون اثر پیلایی | 774/0 | 15/13 | 6 | 001/0> | 77/0 | 1 |
| آزمون لامبدای ویلکز | 226/0 | 15/13 | 6 | 001/0> | 77/0 | 1 |
| آزمون اثر هتلینگ | 43/3 | 15/13 | 6 | 001/0> | 77/0 | 1 |
| آزمون بزرگترین ریشه روی | 43/3 | 15/13 | 6 | 001/0> | 77/0 | 1 |
جدول5: نتایج تحلیل کواریانس چندمتغیری بر روی میانگین پسآزمون متغیرهای وابسته در گروه آزمایش و گواه
| متغیرها | مجموع مجذورات | درجه آزادی | مجموع میانگین | آماره F | معناداری | اندازه اثر |
| سلامت مذهبی | 54/180 | 1 | 54/180 | 73/42 | 001/0> | 60/0 |
| سلامت وجودی | 26/291 | 1 | 26/291 | 44/61 | 001/0> | 68/0 |
| حمایت خانواده | 71/132 | 1 | 71/132 | 98/45 | 001/0> | 62/0 |
| حمایت دوستان | 07/122 | 1 | 07/122 | 77/53 | 001/0> | 65/0 |
| حمایت افراد مهم دیگر | 59/140 | 1 | 59/140 | 88/43 | 001/0> | 61/0 |
| استحکام روانی | 81/178 | 1 | 81/178 | 01/48 | 001/0> | 63/0 |
بحث و نتیجه گیری
پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی واقعیت درمانی گروهی بر سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده، و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ انجام شد. پژوهش حاضر نشان داد که واقعیتدرمانی گروهی توانست سلامت معنوی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ را بهبود دهد. این رویکرد به بیماران کمک میکند تا در مواجهه با بیماری، معنا و هدف زندگی خود را بازنگری کنند(23). همچنین جلسات گروهی فضایی برای تبادل تجربیات و نگرشهای مختلف درباره زندگی و بیماری فراهم میکند و به بیماران امکان میدهد نگرانیهای وجودی و چالشهای ناشی از تهدید بیماری را بهتر مدیریت کرده و پاسخهای سازندهتری برای آنها بیابند(25).
افزون بر این، واقعیتدرمانی گروهی با تأکید بر انتخاب آگاهانه و مسئولیتپذیری فردی، بیماران را به تقویت جنبههای معنوی زندگی و فاصله گرفتن از احساس ناتوانی تشویق میکند(28). این فرایند میتواند در بیمارانی که با ناامیدی، افسردگی یا تجربه فقدان روبهرو هستند نقش بازسازیکننده داشته باشد و با تقویت احساس معنا و امید در زندگی، انگیزه ادامه درمان را افزایش دهد(36).
یافتههای این پژوهش با نتایج برخی مطالعات پیشین که نشان دادهاند مداخلات روانشناختی و معناگرا میتوانند سلامت معنوی بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن را بهبود بخشند همسو است(20، 23). با این حال، برخی پژوهشها نیز گزارش کردهاند که تأثیر این مداخلات بر سلامت معنوی ممکن است در همه بیماران یکسان نباشد و به عواملی مانند شرایط فردی، زمینههای فرهنگی یا نوع و مدت مداخله وابسته باشد(29). به نظر میرسد اثربخشی واقعیتدرمانی گروهی در این پژوهش به آن دلیل باشد که این رویکرد با ایجاد فضای تعامل و حمایت متقابل در گروه، به بیماران کمک میکند تا احساس تنهایی و درماندگی خود را کاهش دهند و با تمرکز بر انتخابها و مسئولیتهای فردی، نگرش فعالتری نسبت به زندگی و بیماری اتخاذ کنند. چنین فرایندی میتواند زمینه تقویت احساس معنا، امید و پیوند با دیگران را فراهم سازد و در نهایت به بهبود سلامت معنوی بیماران منجر شود.
نتایج پژوهش نشان داد که واقعیتدرمانی گروهی توانست حمایت اجتماعی ادراکشده بیماران را به طور قابل توجهی افزایش دهد. جلسات گروهی فرصتی فراهم میکند تا بیماران با افرادی که شرایط مشابهی دارند ارتباط برقرار کنند و تجربههای عاطفی و عملی خود را به اشتراک بگذارند. این تعامل به کاهش احساس انزوا و تقویت حس تعلق و همدلی کمک میکند و بیماران درمییابند که در مواجهه با بیماری تنها نیستند و منابع حمایتی در دسترس دارند(24). افزون بر این، واقعیتدرمانی گروهی میتواند مهارتهای ارتباطی و اثربخشی بینفردی بیماران را تقویت کند. بیماران میآموزند چگونه نیازها و احساسات خود را به شکل مؤثرتری بیان کنند، از دیگران درخواست حمایت داشته باشند و در تعاملات خانوادگی و اجتماعی مشارکت فعالتری نشان دهند(29).
چنین مهارتهایی به بهبود کیفیت روابط و افزایش ادراک حمایت اجتماعی منجر میشود و میتواند در کاهش استرس و اضطراب بیماران نقش داشته باشد(33). در نهایت، افزایش حمایت اجتماعی ادراکشده ممکن است انگیزه بیماران برای پیگیری درمان و مشارکت در مراقبت از خود را تقویت کرده و به سازگاری بهتر آنها با شرایط بیماری کمک کند(21).
یافتههای این پژوهش با نتایج برخی مطالعات پیشین که نشان دادهاند مداخلات گروهی و رویکردهای مبتنی بر تعامل اجتماعی میتوانند سطح حمایت اجتماعی ادراک شده بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن را افزایش دهند همسو است(29، 24). به نظر میرسد اثربخشی واقعیت درمانی گروهی در این پژوهش به آن دلیل باشد که این رویکرد با ایجاد فضای تعامل و مشارکت در گروه، امکان تبادل تجربهها و دریافت بازخورد از دیگران را فراهم میکند. چنین فضایی میتواند احساس درک شدن و حمایت متقابل را در بیماران تقویت کرده و آنها را به برقراری ارتباط مؤثرتر با اعضای خانواده، دوستان و اطرافیان ترغیب کند؛ فرایندی که در نهایت به افزایش ادراک حمایت اجتماعی منجر میشود.
یافتههای این مطالعه نشان داد که استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ پس از شرکت در جلسات واقعیت درمانی گروهی بهبود یافت. این رویکرد با تأکید بر مسئولیتپذیری فردی، انتخابهای آگاهانه و تمرکز بر رفتارهای قابل کنترل، به بیماران کمک میکند توانایی مدیریت فشارهای هیجانی و استرسهای ناشی از بیماری را افزایش دهند. در این فرایند بیماران میآموزند واکنشهای خود را آگاهانهتر مدیریت کنند و از پاسخهای هیجانی و ناسازگار فاصله بگیرند(36). همچنین تبادل تجربهها در فضای گروهی و مشاهده شیوههای مقابلهای سایر بیماران میتواند احساس امید، انگیزه و اعتماد به نفس بیشتری برای مواجهه با چالشهای درمان ایجاد کند(25). در نتیجه، بیماران با تمرکز بر توانمندیها و منابع درونی خود، احساس کنترل بیشتری بر شرایط زندگی پیدا میکنند و مهارتهای مقابلهای آنها تقویت میشود. تقویت استحکام روانی میتواند پیامدهایی مانند افزایش انگیزه برای ادامه درمان، کاهش اضطراب و افسردگی و بهبود عملکرد اجتماعی و خانوادگی را به همراه داشته باشد(27). بر این اساس، واقعیتدرمانی گروهی به عنوان یک مداخله روانشناختی میتواند در کاهش پیامدهای روانی بیماری و افزایش توان سازگاری بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ نقش داشته باشد(22).
یافتههای این پژوهش با نتایج برخی مطالعات پیشین همسو است که نشان دادهاند مداخلات روانشناختی مبتنی بر رویکردهای شناختی–رفتاری، معناگرا و گروهی میتوانند استحکام روانی یا تابآوری بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن را افزایش دهند. در پژوهشهای انجامشده در مجلات داخلی نیز گزارش شده است که مداخلات گروهی در بیماران مبتلا به سرطان پستان، بیماران قلبی و افراد مبتلا به دیابت میتواند به بهبود سازگاری روانشناختی، افزایش تابآوری و تقویت توان مقابله با استرسهای بیماری منجر شود(4).
برای نمونه، نتایج برخی پژوهشهای ایرانی نشان دادهاند که مداخلات گروهی مبتنی بر واقعیتدرمانی یا رویکردهای مشابه در بیماران مبتلا به سرطان پستان و بیماریهای مزمن دیگر با افزایش توان مقابلهای، بهبود سازگاری روانی و کاهش نشانههای اضطراب و افسردگی همراه بوده است. با این حال، برخی مطالعات نیز نشان دادهاند که میزان تأثیر مداخلات روانشناختی بر شاخصهایی مانند استحکام روانی ممکن است به عواملی همچون شدت بیماری، ویژگیهای شخصیتی بیماران، حمایت خانوادگی و مدت زمان مداخله وابسته باشد و در همه گروهها به یک اندازه مشاهده نشود(1).با وجود نتایج مثبت حاصل از این مطالعه، برخی محدودیتها باید در نظر گرفته شوند. این پژوهش در یک مرکز درمانی و حمایتی شهر تهران انجام شد و شرایط خاص این مرکز ممکن است بر تعمیمپذیری نتایج به سایر مراکز تأثیر گذارد. همچنین، پیگیری طولانیمدت پس از پایان مداخلات انجام نشد و اثرات پایدار واقعیتدرمانی بر سلامت معنوی، حمایت اجتماعی و استحکام روانی بیماران در دورههای طولانی مشخص نیست. بر اساس این محدودیتها، پیشنهاد میشود
پژوهشهای آینده اثرات واقعیتدرمانی گروهی را در مراکز مختلف و با پیگیریهای طولانیمدت بررسی کنند و همچنین ترکیب این مداخلات با سایر روشهای روانشناختی و حمایتی برای ارتقای کیفیت زندگی بیماران مورد مطالعه قرار گیرد. علاوه بر این، توجه به متغیرهای فرهنگی و اجتماعی بیماران میتواند به درک بهتر تأثیر مداخلات روانشناختی کمک کند.
در مجموع، واقعیتدرمانی گروهی به عنوان یک مداخله روانشناختی هدفمند، توانست سلامت معنوی، حمایت اجتماعی ادراکشده و استحکام روانی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ را به طور همزمان بهبود بخشد. این درمان با تقویت مسئولیتپذیری، انتخاب آگاهانه و مهارتهای مقابلهای، بیماران را قادر ساخت تا معنای تجربه بیماری را بازتعریف کرده، روابط اجتماعی خود را بهبود دهند و با تابآوری روانی بالاتر، فشارهای هیجانی و استرسهای ناشی از بیماری را مدیریت کنند.
یافتهها نشان میدهند که واقعیتدرمانی گروهی فراتر از کاهـش
پیامدهای روانی و افزایش حمایت اجتماعی، به عنوان یک ابزار
بازسازی و تقویت ظرفیتهای درونی بیماران عمل میکند و مسیر رشد روانی، اجتماعی و معنوی آنان را همزمان تسهیل مینماید، به طوری که بیماران نه تنها با بیماری بهتر کنار میآیند، بلکه توانمندی و اعتماد به نفس لازم برای مشارکت فعال در مراقبت و تصمیمگیریهای مرتبط با سلامت خود را نیز پیدا میکنند.
ملاحظات اخلاقی
به منظور رعایت اصل رازداری، به شرکتکنندگان اطمینان داده شد که اطلاعات حاصل از پژوهش بهصورت گروهی مورد تحلیل قرار خواهد گرفت و کلیه اطلاعات فردی آنها کاملاً محرمانه باقی خواهد ماند. اطلاعات این پژوهش با کد اخلاق IR.BMSU.BAQ.REC.1403.092 در کمیته اخلاق در پژوهش ثبت شده است.
سهم نویسندگان
در این پژوهش، تمامی نویسندگان در طراحی، اجرا و نگارش مقاله مشارکت داشتهاند. فرزین باقری شیخانگفشه مسئول طراحی مطالعه، گردآوری دادهها و نگارش پیشنویس اولیه بوده است. ناهید رضایی در تحلیل دادهها و تفسیر نتایج مشارکت داشته است. مینا آذریان قورتلار در تدوین چارچوب نظری و بازبینی متون علمی همکاری کرده است. مریم پناهی در ویرایش نهایی و اصلاح ساختار نگارشی مقاله نقش داشته و علی فتحی آشتیانی در نظارت علمی بر فرایند پژوهش و تأیید نهایی نسخه ارسالی به نشریه مشارکت داشته است. تمامی نویسندگان نسخه نهایی مقاله را مطالعه و تأیید کردهاند.
حمایت مالی
این پژوهش بدون دریافت هیچگونه حمایت مالی از نهادها، سازمانها یا مؤسسات پژوهشی انجام شده است.
تضاد منافع
نویسندگان این مقاله اعلام میدارند که هیچگونه تعارض منافع علمی، مالی، یا شخصی در ارتباط با این پژوهش وجود ندارد.
تقدیر و تشکر
بدینوسیله از تمامی بیمارانی که با صبوری و دقت در این پژوهش شرکت کردند، صمیمانه قدردانی میشود. همچنین از مسئولان محترم که زمینه اجرای این پژوهش را فراهم نمودند، نهایت سپاسگزاری به عمل میآید.
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
روان شناسی
دریافت: 1404/4/17 | پذیرش: 1404/6/25 | انتشار: 1404/8/28
دریافت: 1404/4/17 | پذیرش: 1404/6/25 | انتشار: 1404/8/28
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
