دوره 24، شماره 3 - ( مرداد و شهریور 1404 )
جلد 24 شماره 3 صفحات 98-86 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Research code: ندارد
Ethics code: IR.ZAUMS.REC.1402.407
Clinical trials code: این مطالعه از نوع کارازمایی بالینی نمی باشد
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Ebrahimzadeh R, Daghati Pour M, Bozorgmehr E, Sokhavar N. Assessment of Facilitators and Barriers to Dental Visits Among Pregnant Women: A Cross-Sectional Study in Zahedan, Iran. TB 2025; 24 (3) :86-98
URL: http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-3807-fa.html
URL: http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-3807-fa.html
ابراهیم زاده رویا، دقتی پور مرضیه، بزرگمهر الهام، سخاور ناهید. بررسی عوامل تسهیل کننده و بازدارنده مراجعه زنان باردار به دندانپزشک: یک مطالعه مقطعی در میان زنان شهر زاهدان. طلوع بهداشت. 1404; 24 (3) :86-98
دانشگاه علوم پزشکی زاهدان ، elhambozorgmehr.e.a@gmail.com
| چکیده (HTML) (33 مشاهده)
متن کامل: (17 مشاهده)
بررسی عوامل تسهیل کننده و بازدارنده مراجعه زنان باردار به دندانپزشک: یک مطالعه مقطعی در میان زنان شهر زاهدان
نویسندگان: رویا ابراهیم زاده[1]، مرضیه دقتی پور2، الهام بزرگمهر3، ناهید سخاور4
[1].دندانپزشک مرکز تحقیقات دهان و دندان، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان، ایران
2.استادیار مرکز تحقیقات دهان و دندان، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان، ایران
3.نویسنده مسئول: استادیار مرکز تحقیقات دهان و دندان، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان، ایران
شماره تماس:09151906654 elhambozorgmehr.e.a@gmail.com Email:
4. دانشیار گروه زنان و زایمان، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان، ایران
چکیده
مقدمه: بارداری با افزایش خطر مشکلات دهانی همراه است، لذا مراجعه زنان باردار به دندانپزشک ضروری است. این مطالعه با هدف تعیین عوامل بازدارنده و تسهیلکننده مراجعه زنان باردار به دندانپزشک در زاهدان انجام شد.
روش بررسی: این مطالعه توصیفی–تحلیلی در سال ۱۴۰۲ در مورد زنان باردار مراجعهکننده به مطبهای متخصصان زنان زاهدان انجام شد. حجم نمونه شامل ۱۸۸ نفر با روش نمونهگیری در دسترس در نظر گرفته شد. ابزار گردآوری دادهها، پرسشنامه محققساخته بود که روایی آن توسط ده نفر از متخصصان سلامت دهان از دانشکدههای مختلف و پایایی در گروهی از زنان باردار تأیید شد. دادهها وارد نرمافزار SPSS نسخه ۲۴ گردیدند. جهت تحلیل دادهها از آمار توصیفی، آزمون من-ویتنی و رگرسیون لجستیک در سطح معنیداری 05/0 استفاده شد.
یافته ها: در این مطالعه، عوامل تسهیلکننده مراجعه به دندانپزشک بین زنان باردار، توصیه ماما (3/30٪ ؛ 04/0=(P و مراقبین سلامت (1/26٪ ؛ 03/0=(P بود. باورهای نادرست درباره ایمنی خدمات دندانپزشکی در بارداری (۵۰٪، 021/0=P) و سلامت بارداری نامطلوب (8/21٪ ؛ 04/0=(P از عوامل بازدارنده شناخته شد. طبق مدل رگرسیون، توصیه ماما (ضریب =16/0؛ 005/0=(P، توصیه مراقب سلامت (ضریب=19/0؛ 005/0=(P، و توصیه متخصص زنان (ضریب=14/0؛ 017/0=(P از عوامل مؤثر و معنادار در افزایش مراجعه بودند، در حالی که سلامت بارداری نامطلوب (ضریب=21/0؛ 02/0=(P و باورهای نادرست (ضریب=19/0؛ 005/0=(P عوامل بازدارنده اصلی محسوب شدند.
نتیجهگیری: توصیههای تیم سلامت (ماما، مراقب، متخصص زنان) نقش کلیدی در تسهیل مراجعه زنان باردار به دندانپزشک دارند؛ در مقابل، باورهای نادرست درباره ایمنی خدمات دندانپزشکی و سلامت بارداری نامطلوب ، مهمترین موانع مراجعه هستند.
واژه های کلیدی: بارداری، سلامت دهان ، خدمات دندانپزشکی
این مقاله برگرفته از پایاننامه دوره ی دکترای عمومی دندانپزشکی است.
شکل 1: نمودار جریان کانسورت برای فرایند انتخاب و ورود نمونه ها
یافته ها
در این مطالعه، تعداد ۱۸۸ زن باردار با میانگین سنی 65/27 ± 4/5 سال (دامنه ۱۸ تا ۴۵ سال) شرکت کردند بیش از نیمی از شرکتکنندگان (۵۹٪) تحصیلات دیپلم و زیر دیپلم داشتند. فقط ۵۴ نفر (7/28٪) طی دوران بارداری به دندانپزشک مراجعه کرده بودند، در حالی که ۱۳۴ نفر (3/71٪) هرگز مراجعه نکرده بودند. در بین زنان بارداری که به دندانپزشک مراجعه کرده بودند، شایعترین عوامل تسهیل کننده، توصیه ماما 3/30٪؛ (04/0=(P و توصیه مراقبین سلامت شاغل در مراکز جامع سلامت 1/26٪؛ (03/0=(P بود. جزئیات سایر علل در جدول 1 آمده است.در بین افرادی که به دندانپزشک مراجعه نکرده بودند(جدول 2) ، در نیمـی از مـوارد (۵۰ درصـد)، یک عامـل
بازدارنده، باور نادرست درباره ایمنی خدمات دندانپزشکی بود ) 021/0=(P ؛ همچنین در 8/21 درصد موارد، سلامت بارداری نامطلـوب به عنوان یک عامـل اصلـی و معنـادار عنـوان شـد (04/0=(P . تحلیل رگرسیون (جدول 3) نشان داد که توصیه ماما (ضریب رگرسیون=16/0؛ 05/0=(P، توصیه مراقب سلامت (ضریب=19/0؛005/0=(P و توصیه پزشک متخصص زنان (ضریب=14/0؛017/0=(P از عوامـل تسهیـل کننـده معـنادار مراجعه به دندانپزشک بودند. در مدل رگرسیون عوامل بازدارنده از مراجعه نیز (جدول 4)، سلامت بارداری نامطلوب (ضریب= 21/0؛ 02/0=(P و باورهای نادرست درباره ایمنی خدمات دندانپزشکی (ضریب= 19/0؛ 005/0=(P به عنوان عوامل موثر و معنادار شناخته شدند.
جدول 2: بررسی توزیع فراوانی "عوامل بازدارنده مراجعه ی زنان باردار به دندانپزشک"
جدول 3: بررسی تأثیر "عوامل تسهیل کننده مراجعه زنان باردار به دندانپزشک"
جدول 4: بررسی تاثیر "عوامل بازدارنده مراجعه ی زنان باردار به دندانپزشک"
نویسندگان: رویا ابراهیم زاده[1]، مرضیه دقتی پور2، الهام بزرگمهر3، ناهید سخاور4
[1].دندانپزشک مرکز تحقیقات دهان و دندان، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان، ایران
2.استادیار مرکز تحقیقات دهان و دندان، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان، ایران
3.نویسنده مسئول: استادیار مرکز تحقیقات دهان و دندان، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان، ایران
شماره تماس:09151906654 elhambozorgmehr.e.a@gmail.com Email:
4. دانشیار گروه زنان و زایمان، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان، ایران
چکیده
مقدمه: بارداری با افزایش خطر مشکلات دهانی همراه است، لذا مراجعه زنان باردار به دندانپزشک ضروری است. این مطالعه با هدف تعیین عوامل بازدارنده و تسهیلکننده مراجعه زنان باردار به دندانپزشک در زاهدان انجام شد.
روش بررسی: این مطالعه توصیفی–تحلیلی در سال ۱۴۰۲ در مورد زنان باردار مراجعهکننده به مطبهای متخصصان زنان زاهدان انجام شد. حجم نمونه شامل ۱۸۸ نفر با روش نمونهگیری در دسترس در نظر گرفته شد. ابزار گردآوری دادهها، پرسشنامه محققساخته بود که روایی آن توسط ده نفر از متخصصان سلامت دهان از دانشکدههای مختلف و پایایی در گروهی از زنان باردار تأیید شد. دادهها وارد نرمافزار SPSS نسخه ۲۴ گردیدند. جهت تحلیل دادهها از آمار توصیفی، آزمون من-ویتنی و رگرسیون لجستیک در سطح معنیداری 05/0 استفاده شد.
یافته ها: در این مطالعه، عوامل تسهیلکننده مراجعه به دندانپزشک بین زنان باردار، توصیه ماما (3/30٪ ؛ 04/0=(P و مراقبین سلامت (1/26٪ ؛ 03/0=(P بود. باورهای نادرست درباره ایمنی خدمات دندانپزشکی در بارداری (۵۰٪، 021/0=P) و سلامت بارداری نامطلوب (8/21٪ ؛ 04/0=(P از عوامل بازدارنده شناخته شد. طبق مدل رگرسیون، توصیه ماما (ضریب =16/0؛ 005/0=(P، توصیه مراقب سلامت (ضریب=19/0؛ 005/0=(P، و توصیه متخصص زنان (ضریب=14/0؛ 017/0=(P از عوامل مؤثر و معنادار در افزایش مراجعه بودند، در حالی که سلامت بارداری نامطلوب (ضریب=21/0؛ 02/0=(P و باورهای نادرست (ضریب=19/0؛ 005/0=(P عوامل بازدارنده اصلی محسوب شدند.
نتیجهگیری: توصیههای تیم سلامت (ماما، مراقب، متخصص زنان) نقش کلیدی در تسهیل مراجعه زنان باردار به دندانپزشک دارند؛ در مقابل، باورهای نادرست درباره ایمنی خدمات دندانپزشکی و سلامت بارداری نامطلوب ، مهمترین موانع مراجعه هستند.
واژه های کلیدی: بارداری، سلامت دهان ، خدمات دندانپزشکی
این مقاله برگرفته از پایاننامه دوره ی دکترای عمومی دندانپزشکی است.
مقدمه
بارداری دورهای منحصر به فرد در زندگی زنان است که با تغییرات پیچیدهی فیزیولوژیک و هورمونی همراه بوده و میتواند وضعیت سلامت دهان و سلامت عمومی مادر و جنین را تحت تأثیر قرار دهد(2،1). اهمیت رعایت بهداشت دهان در این دوران به دلیل افزایش خطر پوسیدگی و التهاب لثه، به واسطه تغییرات هورمونی و کاهش ایمنی بدن مشهود است(4،3). مطالعات، شیوع بالاتر پوسیدگی دندانی را در زنان باردار نسبت به جمعیت عادی گزارش کردهاند(5). با این وجود، باورهای نادرست پیرامون خطر درمانهای دندانپزشکی برای جنین، موجب خودداری زنان باردار از دریافت مراقبتهای دندانپزشـکی شده است(7،6). در این زمینه اعتماد درمـانی و احساس ایمنی در درمان به عنوان پیششرط مراجعه و تداوم دریافت مراقبت معرفی شدهاند، زیرا درک خطر یا ناامنی نسبت به درمان دندانپزشـکی میتواند نقش تعیینکننـدهای در تصمیـمگیری زنـان باردار برای مراجعـه داشته باشد(8). دندانپزشکان نیز غالباً درمان را برای این گروه با احتیاط بیشتری انجام می دهند و حتی به تعویق میاندازند(1) و به دلیل آگاهی ناکافی، متخصصیـن زنـان و ماماها کمتر توصیـه به مراجعـه دندانپزشکی پیش از بارداری یا حین آن مینمایند(10،9). این در حالی است که مطالعات سیستماتیک به صراحت انجام درمان بیماریهای دهان و دندان در بارداری را توصیه و راهنماهای متعددی را برای مراقبتهای بهداشتی دوران بارداری ارائه کردهاند(4،1)، لذا شناخت عوامل بازدارنده ی زنان باردار از دریافت خدمات دندانپزشـکی همچنان حائز اهمیت است. پژوهشهای متعددی موانع مرتبط با استفاده از این خدمات را طی بارداری بررسی کردهاند؛ برای نمونه، مطالعه کمال آبادی و همکاران(1) به نقش باورهای نادرست درباره ایمنی درمانهای دندانپزشکی اشاره داشته است. این مطالعه ترس از خطر درمانها برای جنین را یکی از اصلیترین موانع مراجعه در کشورهای مختلف عنوان میکند. بر اساس مطالعه کاگتی و همکاران(9) نارضایتی از خدمات قبلی و تصور نداشتن مشکل، از موانع اصلی مراجعه بوده اند.
همچنین فری و همکاران(11)، عدم نیاز ادراک شده و هزینه درمان را به عنوان شایعترین عوامل بازدارنده زنان باردار از مراجعه عنوان کردند. سایر مطالعات نیز به نقش درآمد پایین، سن بالاتر و حاملگی ناخواسته در کاهش مراجعه اشاره کردهاند(12). مرور سیستماتیک کمال آبادی و همکاران(1)، سه عامل نیاز ادراکشده، عادت به معاینه منظم و دسترسی به خدمات را تعیینکننده اصلی این رفتار دانستهاند.
با وجود این شواهد، دادهای جامع درباره زنان باردار در مناطق حاشیهای کشور از جمله شهر زاهدان، وجود ندارد. این شهر ویژگیهای منحصر به فردی دارد؛ از جمله ترکیب جمعیتی خاص، پراکندگی جغرافیایـی، سطح متفـاوت دستـرسی به خدمات و باورهای فرهنگی و دینی که میتواند برداشت زنان از ایمنی و ضرورت درمانهای دندانپزشکی را تحت تأثیر قرار دهد. همچنین، تاکنون هیچ مطالعهای با روش مقطعی که بهطور همزمان عوامل تسهیلکننده و بازدارنده را در این جمعیت بررسی کند، منتشر نشده است.
بنابراین انجام این پژوهش ضروری است تا با تعیین دقیق این عوامل در شرایط بومی شهر زاهدان، چارچوبی علمی برای برنامهریزی مداخلات آموزشی و بهبود دسترسی به خدمات دندانپزشکی در دوران بارداری فراهم شود و شکاف دانشی موجود در این حوزه برطرف گردد. لذا با توجه به تفاوتهای جغرافیایی، فرهنگی و اقتصادی هر منطقه و نبود مطالعه مشابه در شهر زاهدان، این پژوهش با هدف تعیین عوامل بازدارنده و تسهیلکننده مراجعه زنان باردار شهر زاهدان به دندانپزشک انجام شد.
روش بررسی
این مطالعهی مقطعی از نوع توصیفی تحلیلی است. جامعه هدف شامل زنان بارداری بود که در سال ۱۴۰۲ جهت دریافت مراقبتهای دوران بارداری به مطبهای متخصصان زنان و زایمان شهر زاهدان مراجعه کرده بودند. پیش از شروع پژوهش، هدف مطالعه برای شرکتکنندگان توضیح داده شد و پس از دریافت رضایت نامهی کتبی، بانوان پرسشنامهها را به صورت داوطلبانه تکمیل کردند. پس از تکمیل پرسشنامه، اطلاعات آموزشی مورد نیاز دربارهی سلامت دهان و دندان در دوران بارداری در اختیار افراد نمونه ها گرفت. کلیه ضوابط اخلاقی مرتبط با پژوهش بر گروههای آسیبپذیر رعایت گردید. معیارهای ورود به مطالعه عبارت بودند از: مراجعه به مطب متخصص زنان و زایمان، فقدان سابقه بیماریهای سیستمیک (از جمله دیابت، پرفشاری خون مزمن و بیماریهای قلبیعروقی) بر اساس بررسی پرونده پزشکی، و قرار گرفتن در گروه سنی 15 تا 44 سال. معیار خروج، عدم تمایل به همکاری زنان باردار یا عدم تکمیل پرسشنامه بود.
در بین زنان باردار مراجعهکننده به مراکز منتخب، موردی از بیسوادی که مانع تکمیل پرسشنامه باشد وجود نداشت. طبق بررسی انجامشده، در زمان اجرای مطالعه ۳۹ مرکز تخصصی زنان و زایمان در شهر زاهدان فعال بودند. از میان این مراکز، ۱۷ مرکز با رعایت پراکندگی جغرافیایی انتخاب شدند. با توجه به فرمول حجم نمونه (n = Z²P(1–P)/d²) و لحاظ کردن احتمال ریزش ۱۵ درصدی، تعداد نمونه مورد نظر ۱۷۵ نفر تعیین گردید و در نهایت با بررسی ۱۸8 نفر، دادهها گردآوری شد. در هر مرکز بهصورت در دسترس ۱۱ زن باردار وارد مطالعه شدند تا حجم نمونه تکمیل گردد.ابزار جمعآوری دادهها، پرسشنامهی محقق ساخته بود که روایی و پایایی آن در گروه سلامت دهان دانشکده دندانپزشکی زاهدان مورد ارزیابی قرار گرفت.
این پرسشنامه شامل شش بخش بود: اطلاعات دموگرافیک (سن، میزان تحصیلات، وضعیت اشتغال)، وضعیت بارداری (سن بارداری، رتبه بارداری)، وضعیت ادراکشده سلامت دهان و دندان (مانند درد دندان و خونریزی لثه)، وضعیت مراجعه به دندانپزشک، دلایل مراجعه به دندانپزشک (مشکلات دندانی و لثه، توصیه ی متخصص زنان، توصیه پزشک عمومی، توصیه ماما، توصیه مراقبین سلامت در مراکز بهداشتی درمانی، توصیه اطرافیان، معاینات منظم)، دلایل عدم مراجعه به دندانپزشک (عدم آگاهی از نیاز، عدم آگاهی از اهمیت سلامت دهان در بارداری، سلامت بارداری نامطلوب، مشکلات اقتصادی، عدم دسترسی، باور نادرست در مورد ایمنی درمان های دندانپزشکی در دوران بارداری با این مضمون که درمانهای دندانپزشکی برای سلامت فرزندم مضر است.
سه محور اصلی پرسشنامه عبارت بودند از: وضعیت مراجعه در بارداری جاری، دلایل مراجعه و دلایل عدم مراجعه. شرکتکنندگان مجاز به انتخاب چند گزینه برای هریک از سؤالات مربوطه بودند؛ این مسئله برای آنها توضیح داده شد.
جهت بررسی روایی صوری و محتوایی، پرسشنامه پس از تدوین اولیه در اختیار ۱۰ نفر از اساتید رشته سلامت دهان، دندانپزشکی اجتماعی و آموزش بهداشت از دانشکدههای مختلف قرار گرفت. اصلاحات لازم بر اساس نظرات مکتوب این افراد انجام شد. میزان شاخص روایی محتوا (CVI) و نسبت روایی محتوا (CVR) به ترتیب 78/0 و 84/0 گزارش شد. برای بررسی پایایی، از ضریب آلفای کرونباخ (بر روی کل پرسشنامه) و آزمون بازآزمایی (test-retest) با استفاده از ضریب همبستگی روی ۲۵ مادر باردار طی دو هفته استفاده شد؛ این افراد از مطالعه اصلی حذف شدند. مقدار آلفای کرونباخ برای پرسشنامه 76/0بهدست آمد و پایایی ابزار تأیید شد.
پرسشنامه ها توسط دانشجوی دندانپزشکی به مراجعان هر مطب تحویل داده شد. هدف مطالعه برای شرکتکنندگان شرح داده شد و پس از اخذ رضایتنامه کتبی، بانوان پرسشنامه را به صورت خود ایفا تکمیل کردند. در موارد وجـود ابهام، توضیحات لازم توسط پژوهشگر ارائه شد. پرسشنامههای ناقص حذف و وارد آنالیز نشدند. زمان تقریبی تکمیل پرسشنامه ۱۵ دقیقه بود و جمعآوری آنها همان روز صورت گرفت. پس از تکمیل پرسشنامه، اطلاعات آموزشی مورد نیاز دربارهی سلامت دهان و دندان در دوران بارداری در اختیار افراد قرار گرفت. کلیه ضوابط اخلاقی مرتبط با پژوهش بر گروههای آسیب پذیر رعایت گردید.
اطلاعات بهدستآمده وارد نرمافزار SPSS نسخه ۲۴ شد. برای تحلیل دادهها از آمار توصیفی و آزمون من-ویتنی و همچنین جهت بررسی ارتباط متغیرهای مورد نظر، از رگرسیون لجستیک با سطح معنیداری ۰۵/۰ استفاده شد. محرمانگی اطلاعات و کلیه ضوابط اخلاقی مرتبط با پژوهش بر گروههای آسیبپذیر رعایت گردید.
بارداری دورهای منحصر به فرد در زندگی زنان است که با تغییرات پیچیدهی فیزیولوژیک و هورمونی همراه بوده و میتواند وضعیت سلامت دهان و سلامت عمومی مادر و جنین را تحت تأثیر قرار دهد(2،1). اهمیت رعایت بهداشت دهان در این دوران به دلیل افزایش خطر پوسیدگی و التهاب لثه، به واسطه تغییرات هورمونی و کاهش ایمنی بدن مشهود است(4،3). مطالعات، شیوع بالاتر پوسیدگی دندانی را در زنان باردار نسبت به جمعیت عادی گزارش کردهاند(5). با این وجود، باورهای نادرست پیرامون خطر درمانهای دندانپزشکی برای جنین، موجب خودداری زنان باردار از دریافت مراقبتهای دندانپزشـکی شده است(7،6). در این زمینه اعتماد درمـانی و احساس ایمنی در درمان به عنوان پیششرط مراجعه و تداوم دریافت مراقبت معرفی شدهاند، زیرا درک خطر یا ناامنی نسبت به درمان دندانپزشـکی میتواند نقش تعیینکننـدهای در تصمیـمگیری زنـان باردار برای مراجعـه داشته باشد(8). دندانپزشکان نیز غالباً درمان را برای این گروه با احتیاط بیشتری انجام می دهند و حتی به تعویق میاندازند(1) و به دلیل آگاهی ناکافی، متخصصیـن زنـان و ماماها کمتر توصیـه به مراجعـه دندانپزشکی پیش از بارداری یا حین آن مینمایند(10،9). این در حالی است که مطالعات سیستماتیک به صراحت انجام درمان بیماریهای دهان و دندان در بارداری را توصیه و راهنماهای متعددی را برای مراقبتهای بهداشتی دوران بارداری ارائه کردهاند(4،1)، لذا شناخت عوامل بازدارنده ی زنان باردار از دریافت خدمات دندانپزشـکی همچنان حائز اهمیت است. پژوهشهای متعددی موانع مرتبط با استفاده از این خدمات را طی بارداری بررسی کردهاند؛ برای نمونه، مطالعه کمال آبادی و همکاران(1) به نقش باورهای نادرست درباره ایمنی درمانهای دندانپزشکی اشاره داشته است. این مطالعه ترس از خطر درمانها برای جنین را یکی از اصلیترین موانع مراجعه در کشورهای مختلف عنوان میکند. بر اساس مطالعه کاگتی و همکاران(9) نارضایتی از خدمات قبلی و تصور نداشتن مشکل، از موانع اصلی مراجعه بوده اند.
همچنین فری و همکاران(11)، عدم نیاز ادراک شده و هزینه درمان را به عنوان شایعترین عوامل بازدارنده زنان باردار از مراجعه عنوان کردند. سایر مطالعات نیز به نقش درآمد پایین، سن بالاتر و حاملگی ناخواسته در کاهش مراجعه اشاره کردهاند(12). مرور سیستماتیک کمال آبادی و همکاران(1)، سه عامل نیاز ادراکشده، عادت به معاینه منظم و دسترسی به خدمات را تعیینکننده اصلی این رفتار دانستهاند.
با وجود این شواهد، دادهای جامع درباره زنان باردار در مناطق حاشیهای کشور از جمله شهر زاهدان، وجود ندارد. این شهر ویژگیهای منحصر به فردی دارد؛ از جمله ترکیب جمعیتی خاص، پراکندگی جغرافیایـی، سطح متفـاوت دستـرسی به خدمات و باورهای فرهنگی و دینی که میتواند برداشت زنان از ایمنی و ضرورت درمانهای دندانپزشکی را تحت تأثیر قرار دهد. همچنین، تاکنون هیچ مطالعهای با روش مقطعی که بهطور همزمان عوامل تسهیلکننده و بازدارنده را در این جمعیت بررسی کند، منتشر نشده است.
بنابراین انجام این پژوهش ضروری است تا با تعیین دقیق این عوامل در شرایط بومی شهر زاهدان، چارچوبی علمی برای برنامهریزی مداخلات آموزشی و بهبود دسترسی به خدمات دندانپزشکی در دوران بارداری فراهم شود و شکاف دانشی موجود در این حوزه برطرف گردد. لذا با توجه به تفاوتهای جغرافیایی، فرهنگی و اقتصادی هر منطقه و نبود مطالعه مشابه در شهر زاهدان، این پژوهش با هدف تعیین عوامل بازدارنده و تسهیلکننده مراجعه زنان باردار شهر زاهدان به دندانپزشک انجام شد.
روش بررسی
این مطالعهی مقطعی از نوع توصیفی تحلیلی است. جامعه هدف شامل زنان بارداری بود که در سال ۱۴۰۲ جهت دریافت مراقبتهای دوران بارداری به مطبهای متخصصان زنان و زایمان شهر زاهدان مراجعه کرده بودند. پیش از شروع پژوهش، هدف مطالعه برای شرکتکنندگان توضیح داده شد و پس از دریافت رضایت نامهی کتبی، بانوان پرسشنامهها را به صورت داوطلبانه تکمیل کردند. پس از تکمیل پرسشنامه، اطلاعات آموزشی مورد نیاز دربارهی سلامت دهان و دندان در دوران بارداری در اختیار افراد نمونه ها گرفت. کلیه ضوابط اخلاقی مرتبط با پژوهش بر گروههای آسیبپذیر رعایت گردید. معیارهای ورود به مطالعه عبارت بودند از: مراجعه به مطب متخصص زنان و زایمان، فقدان سابقه بیماریهای سیستمیک (از جمله دیابت، پرفشاری خون مزمن و بیماریهای قلبیعروقی) بر اساس بررسی پرونده پزشکی، و قرار گرفتن در گروه سنی 15 تا 44 سال. معیار خروج، عدم تمایل به همکاری زنان باردار یا عدم تکمیل پرسشنامه بود.
در بین زنان باردار مراجعهکننده به مراکز منتخب، موردی از بیسوادی که مانع تکمیل پرسشنامه باشد وجود نداشت. طبق بررسی انجامشده، در زمان اجرای مطالعه ۳۹ مرکز تخصصی زنان و زایمان در شهر زاهدان فعال بودند. از میان این مراکز، ۱۷ مرکز با رعایت پراکندگی جغرافیایی انتخاب شدند. با توجه به فرمول حجم نمونه (n = Z²P(1–P)/d²) و لحاظ کردن احتمال ریزش ۱۵ درصدی، تعداد نمونه مورد نظر ۱۷۵ نفر تعیین گردید و در نهایت با بررسی ۱۸8 نفر، دادهها گردآوری شد. در هر مرکز بهصورت در دسترس ۱۱ زن باردار وارد مطالعه شدند تا حجم نمونه تکمیل گردد.ابزار جمعآوری دادهها، پرسشنامهی محقق ساخته بود که روایی و پایایی آن در گروه سلامت دهان دانشکده دندانپزشکی زاهدان مورد ارزیابی قرار گرفت.
این پرسشنامه شامل شش بخش بود: اطلاعات دموگرافیک (سن، میزان تحصیلات، وضعیت اشتغال)، وضعیت بارداری (سن بارداری، رتبه بارداری)، وضعیت ادراکشده سلامت دهان و دندان (مانند درد دندان و خونریزی لثه)، وضعیت مراجعه به دندانپزشک، دلایل مراجعه به دندانپزشک (مشکلات دندانی و لثه، توصیه ی متخصص زنان، توصیه پزشک عمومی، توصیه ماما، توصیه مراقبین سلامت در مراکز بهداشتی درمانی، توصیه اطرافیان، معاینات منظم)، دلایل عدم مراجعه به دندانپزشک (عدم آگاهی از نیاز، عدم آگاهی از اهمیت سلامت دهان در بارداری، سلامت بارداری نامطلوب، مشکلات اقتصادی، عدم دسترسی، باور نادرست در مورد ایمنی درمان های دندانپزشکی در دوران بارداری با این مضمون که درمانهای دندانپزشکی برای سلامت فرزندم مضر است.
سه محور اصلی پرسشنامه عبارت بودند از: وضعیت مراجعه در بارداری جاری، دلایل مراجعه و دلایل عدم مراجعه. شرکتکنندگان مجاز به انتخاب چند گزینه برای هریک از سؤالات مربوطه بودند؛ این مسئله برای آنها توضیح داده شد.
جهت بررسی روایی صوری و محتوایی، پرسشنامه پس از تدوین اولیه در اختیار ۱۰ نفر از اساتید رشته سلامت دهان، دندانپزشکی اجتماعی و آموزش بهداشت از دانشکدههای مختلف قرار گرفت. اصلاحات لازم بر اساس نظرات مکتوب این افراد انجام شد. میزان شاخص روایی محتوا (CVI) و نسبت روایی محتوا (CVR) به ترتیب 78/0 و 84/0 گزارش شد. برای بررسی پایایی، از ضریب آلفای کرونباخ (بر روی کل پرسشنامه) و آزمون بازآزمایی (test-retest) با استفاده از ضریب همبستگی روی ۲۵ مادر باردار طی دو هفته استفاده شد؛ این افراد از مطالعه اصلی حذف شدند. مقدار آلفای کرونباخ برای پرسشنامه 76/0بهدست آمد و پایایی ابزار تأیید شد.
پرسشنامه ها توسط دانشجوی دندانپزشکی به مراجعان هر مطب تحویل داده شد. هدف مطالعه برای شرکتکنندگان شرح داده شد و پس از اخذ رضایتنامه کتبی، بانوان پرسشنامه را به صورت خود ایفا تکمیل کردند. در موارد وجـود ابهام، توضیحات لازم توسط پژوهشگر ارائه شد. پرسشنامههای ناقص حذف و وارد آنالیز نشدند. زمان تقریبی تکمیل پرسشنامه ۱۵ دقیقه بود و جمعآوری آنها همان روز صورت گرفت. پس از تکمیل پرسشنامه، اطلاعات آموزشی مورد نیاز دربارهی سلامت دهان و دندان در دوران بارداری در اختیار افراد قرار گرفت. کلیه ضوابط اخلاقی مرتبط با پژوهش بر گروههای آسیب پذیر رعایت گردید.
اطلاعات بهدستآمده وارد نرمافزار SPSS نسخه ۲۴ شد. برای تحلیل دادهها از آمار توصیفی و آزمون من-ویتنی و همچنین جهت بررسی ارتباط متغیرهای مورد نظر، از رگرسیون لجستیک با سطح معنیداری ۰۵/۰ استفاده شد. محرمانگی اطلاعات و کلیه ضوابط اخلاقی مرتبط با پژوهش بر گروههای آسیبپذیر رعایت گردید.
شکل 1: نمودار جریان کانسورت برای فرایند انتخاب و ورود نمونه ها
یافته ها
در این مطالعه، تعداد ۱۸۸ زن باردار با میانگین سنی 65/27 ± 4/5 سال (دامنه ۱۸ تا ۴۵ سال) شرکت کردند بیش از نیمی از شرکتکنندگان (۵۹٪) تحصیلات دیپلم و زیر دیپلم داشتند. فقط ۵۴ نفر (7/28٪) طی دوران بارداری به دندانپزشک مراجعه کرده بودند، در حالی که ۱۳۴ نفر (3/71٪) هرگز مراجعه نکرده بودند. در بین زنان بارداری که به دندانپزشک مراجعه کرده بودند، شایعترین عوامل تسهیل کننده، توصیه ماما 3/30٪؛ (04/0=(P و توصیه مراقبین سلامت شاغل در مراکز جامع سلامت 1/26٪؛ (03/0=(P بود. جزئیات سایر علل در جدول 1 آمده است.در بین افرادی که به دندانپزشک مراجعه نکرده بودند(جدول 2) ، در نیمـی از مـوارد (۵۰ درصـد)، یک عامـل
بازدارنده، باور نادرست درباره ایمنی خدمات دندانپزشکی بود ) 021/0=(P ؛ همچنین در 8/21 درصد موارد، سلامت بارداری نامطلـوب به عنوان یک عامـل اصلـی و معنـادار عنـوان شـد (04/0=(P . تحلیل رگرسیون (جدول 3) نشان داد که توصیه ماما (ضریب رگرسیون=16/0؛ 05/0=(P، توصیه مراقب سلامت (ضریب=19/0؛005/0=(P و توصیه پزشک متخصص زنان (ضریب=14/0؛017/0=(P از عوامـل تسهیـل کننـده معـنادار مراجعه به دندانپزشک بودند. در مدل رگرسیون عوامل بازدارنده از مراجعه نیز (جدول 4)، سلامت بارداری نامطلوب (ضریب= 21/0؛ 02/0=(P و باورهای نادرست درباره ایمنی خدمات دندانپزشکی (ضریب= 19/0؛ 005/0=(P به عنوان عوامل موثر و معنادار شناخته شدند.
جدول 1: بررسی توزیع فراوانی "عوامل تسهیل کننده ی مراجعه زنان باردار به دندانپزشک"
| نام متغیر | فراوانی | درصد | نتیجه آزمون من- وییتنی U |
| درمان مشکلات دندان و لثه | 27 | 4/14 | 06/0=P |
| توصیه ی پزشک متخصص زنان | 31 | 5/16 | 07/0=P |
| توصیه ی پزشک عمومی | 13 | 9/6 | 08/0=P |
| توصیه ی ماما | 57 | 3/30 | 04/0=P |
| توصیه ی مراقبین سلامت | 49 | 1/26 | 03/0=P |
| توصیه ی دوستان و آشنایان | 5 | 7/2 | 12/0=P |
| پایبندی به مراجعات منظم دندانپزشکی | 6 | 2/3 | 16/0=P |
| جمع | 188 | 100 |
جدول 2: بررسی توزیع فراوانی "عوامل بازدارنده مراجعه ی زنان باردار به دندانپزشک"
| نام متغیر | فراوانی | درصد | نتیجه آزمون من- وییتنی U |
| سلامت بارداری نامطلوب | 41 | 8/21 | 04/0=P |
| مشکلات اقتصادی | 21 | 2/11 | 07/0=P |
| عدم دسترسی به خدمات دندانپزشکی | 12 | 4/6 | 08/0=P |
| پوشش ناکافی بیمه | 19 | 1/10 | 11/0= P |
| باور نادرست درباره ایمنی خدمات دندانپزشکی در بارداری | 95 | 0/50 | 021/0= P |
| جمع | 188 | 100 |
جدول 3: بررسی تأثیر "عوامل تسهیل کننده مراجعه زنان باردار به دندانپزشک"
| متغیرهای مستقل | ضریب متغیر | نتیجه آزمون رگرسیون لجستیک |
| درمان مشکلات دندان و لثه | 20/0 | 06/0=P |
| توصیه ی پزشک متخصص زنان | 14/0 | 017/0=P |
| توصیه ی پزشک عمومی | 15/0 | 13/0=P |
| توصیه ی ماما | 16/0 | 005/0=P |
| توصیه ی مراقب سلامت | 19/0 | 005/0=P |
| توصیه ی دوستان و آشنایان | 15/0 | 13/0=P |
| پایبندی به مراجعات منظم دندانپزشکی | 21/0 | 87/0=P |
جدول 4: بررسی تاثیر "عوامل بازدارنده مراجعه ی زنان باردار به دندانپزشک"
| متغیرهای مستقل | ضریب متغیر | نتیجه آزمون رگرسیون لجستیک |
| سلامت بارداری نامطلوب | 21/0 | 02/0=P |
| مشکلات اقتصادی | 03/0 | 86/0=P |
| دسترسی به خدمات دندانپزشکی | 48/0 | 11/0=P |
| پوشش ناکافی بیمه | 54/0 | 24/0=P |
| باور نادرست در مورد ایمنی خدمات دندانپزشکی در بارداری | 19/0 | 005/0=P |
بحث و نتیجه گیری
در این مطالعه که با هدف تعیین عوامل تسهیلکننده و بازدارنده مراجعه زنان باردار به دندانپزشک، انجام شد مشخص گردید که اکثریت زنان باردار مورد بررسی در دوران بارداری خود به دندانپزشک مراجعه نکردهاند و نقش مشوقهای حرفهای حوزه سلامت از جمله توصیههای ماما، مراقبین سلامت و متخصصین زنان، به عنوان مهمترین عوامل تسهیلکنندهی مراجعه شناسایی شد؛ در حالی که باورهای نادرست درباره ایمنی خدمات دندانپزشکی در دوران بارداری و سلامت بارداری نامطلوب از مهمترین عوامل بازدارنده محسوب میشوند.
در مطالعه حاضر، اغلب زنان باردار گزارش کردند که در دوران بارداری فعلی به دندانپزشک مراجعهای نداشتهاند و تنها درصد پایینی از آنها (7/28٪) حداقل یک بار مراجعه کرده بودند. یافتههای این مطالعه با مطالعات قبلی در این حوزه همخوانی دارد؛ چنانکه بر اساس مطالعه ی کمال آبادی و همکاران(13) ، نرخ مراجعه زنان باردار به دندانپزشک کمتر از 30% گزارش شده است. بر اساس تحلیل داده های دوره ای 2012 تا 2015 توسط سامانه نظارت بر ارزیابی و پایش خطرات بارداری(PRAMS) ایالات متحده(14)، حدود نیمی از زنان (7/51%) حداقل یک بار در دوران بارداری اخیر خود مراجعه به دندانپزشک داشتهاند. بر اساس داده های همین سامانه، میزان مراجعه در سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ حدودا ۴۴ تا ۵۰٪ گزارش شده است(15). افزون بر این، در مطالعهای که بر روی زنان باردار در سال 2019 در برزیل انجام شد، 4/41% در دوران مراقبتهای پیش از زایمان به دندانپزشک مراجعه کرده بودند(16). این آمار، اگرچه گویای وضعیت نسبتاً مطلوبتری نسبت به یافتههای مطالعه حاضر (زیر ۳۰٪) است، اما همچنان بیانگر آن است که بخش قابلتوجهی از زنان حتی در کشورهای با نظام پیشرفتهی سلامت از مراقبتهای دهان و دندان طی بارداری بیبهرهاند. در مطالعه اخیر ایتالیا این آمار به ۳۶٪ محدود بود(9). در مقایسه با این دادهها، مطالعه ی انجام شده در بیمارستان دانشگاه نیجریه تفاوت چشمگیری را نشان میدهد؛ بهطور مشخص، در مطالعهای که انجام شد، تنها 7/8% از زنان باردار در دوره ی بارداری فعلی خود به دندانپزشک مراجعه کرده بودند(17). مطالعه ی دیگری در ویرجینیا نشان داد که در صورت نبودن عوامل حمایتی، مراجعه زنان باردار به دندانپزشک به تا حد 12% پایین می آید(18). مقایسه این نرخها شکاف جدی در پوشش خدمات دندانپزشکی در بارداری را آشکار میسازد.
در بررسی عوامل تسهیل کننده برای مراجعهی زنان باردار به دندانپزشک، توصیه ماما و توصیه مراقبین سلامت دو متغیری بودند که ارتباط معناداری با مراجعهی زنان باردار به دندانپزشک داشتند. همچنین در بررسی تأثیر متغیرهای نامبرده بر مراجعهی زنان باردار به دندانپزشک، آنالیز نتایج نشان داد که توصیه ی پزشک متخصص زنان، ماماها و توصیه مراقبین سلامت، بیشترین تأثیر را بر مراجعهی زنان باردار به دندانپزشک داشتند. نتایج این مطالعه مبنی بر توزیع فراوانی و همچنین تأثیر توصیهی ماماها و مراقبین سلامت میتواند گویای این باشد که خوشبختانه کارشناسان مراکز جامع سلامت و ماماها در شهر زاهدان به سلامت دهان زنان باردار توجه دارند. این یافته با اغلب مطالعات اخیر در سطح دنیا نیز همسو است؛ بهطور مثال، یافتههای مطالعات کگتی(9). مطالعه مروری سیستماتیک فِری فورتادو (11)؛، کمـالآبادی(13) و همچنیـن مطالعه ی البصـری(19)، همگی بر نقش کلیدی توصیه و آموزش ماماها، مراقبین سلامت و سایر اعضای کادر مراقبت بارداری بهعنوان عامل افزایش مراجعات زنان باردار به دندانپزشک تأکید دارند. مطالعه ناوال در ویرجینیا نشان داد که صحبت با مراقب سلامت نقش کلیدی و افزاینده قوی در تصمیم به مراجعه طی بارداری دارد(18). مطابق یافتههای مطالعهی استرالیایی، تقویت آموزش حرفهای ارائه دهندگان مراقبت بارداری میتواند همکاری بین رشتهای میان دندانپزشکان و ماماها را ارتقاء دهد و ارجاع زنان باردار را تسهیل کند(20). به نظر میرسد سرمایهگذاری برای آموزش و ارتقای نقش ماماها و سایر کارشناسان مراقب سلامت و همچنین توصیه به متخصصین زنان در خصوص تشویق مراجعه زنان باردار به دندانپزشک راهکارمهمی در جهت افزایش مراجعه زنان باردار به دندانپزشک باشد.
در مطالعهی حاضر، وضعیت درکشدهی مشکلات دهان و دندان بررسی شد اما در بین زنان بارداری که مراجعه به دندانپزشک داشتند، این وضعیت به عنوان عامل تسهیل کننده معرفی نگردید. در مقابل، برخی مطالعات پیشین، مشکلات دهان و دندان را بهعنوان انگیزهی اصلی برای مراجعه گزارش کردهاند؛ از جمله مطالعه ی بارمان و همکاران(21) که وضعیت نامطلوب سلامت دهان را از عوامل مؤثر بر مراجعه دانست، مطالعهی اسواتی و همکاران (22) درد دندان و مشکلات لثه را شایعترین دلیل مراجعه در دوران بارداری عنوان کرد و در مطالعهی انجام شده در بیمارستان دانشگاه نیجریه، تمام مراجعات صرفاً به دلیل بروز علائم بالینی نظیر دندان درد، تورم لثه و پوسیدگی دندانی انجام شده بود(17). این تفاوتها ممکن است ناشی از تفاوت در شیوع مشکلات دندان و لثه در جوامع مورد مطالعه، سطح آگاهی و نگرش زنان نسبت به درمانهای دندانپزشکی طی بارداری و میزان دسترسی به خدمات دندانپزشکی باشد.
در بررسی توزیـع فراوانی عوامل بازدارنـده مراجعهی زنان باردار به دندانپزشک، باور نادرست در مورد ایمنی خدمات دندانپزشکی و محدودیت جسمی دوران بارداری به طور معناداری با عدم مراجعه زنان باردار به دندانپزشک در ارتباط بودند و سایر متغیرها در این خصوص ارتباط معناداری نداشتند. همچنین بررسی تاثیر این متغیرها نشان داد که باور نادرست و محدودیت های جسمانی دوران بارداری بیشترین تاثیر را در عدم مراجعه زنان باردار به دندانپزشک دارند. این یافته در همسویی با گزارشها و پژوهشهای بینالمللی جدید است؛ به طوری که در مطالعهی کاگتی و همکاران(9)، مهمترین موانع مراجعه، باوره اشتباه دربارهی خطرات درمان دندانپزشکی در دوران بارداری ذکر شد. همچنین محدودیت های جسمانی دوران بارداری به عنوان عامل بازدارندهی دیگر معرفی شده است(9). در مرور سیستماتیک که توسط فری و همکاران در سال 2025 انجام شد نیز باورهای نادرست و ضعف جسمانی مرتبط با بارداری مهمترین موانع عدم مراجعه بودند(11). در مطالعهی لی و همکاران در هنگکنگ، باور نادرست نسبت به ایمنی درمانهای دندانپزشکی در دوران بارداری از عوامل بازدارندهی کلیدی در مراجعه بیان شده است(23).گزارش سازمان جهانی بهداشت نیز یافتههای حاضر را تأیید کرده است(4). براساس این گزارش باورهای غلط درباره بیخطر بودن درمان دندانپزشکی در بارداری و مشکلات جسمی مرتبط، از موانع مهم دریافت مراقبت هستند. مجموعه این شواهد نشان میدهد که اصلاح باورهای نادرست و توجه جدیتر به ضعف جسمی زنان در دوران بارداری، میتواند نقش مهمی در افزایش مراجعهی زنان باردار به دندانپزشک داشته باشد.
بر خلاف مطالعه ی حاضر در مطالعه ی انجام شده در ایالتهای مختلف آمریکا در سال 2024، یکی از مهمترین علل عدم دریافت مراقبت های دندانپزشکی در طول بارداری، عدم احساس نیاز به دریافت خدمات دندانپزشکی عنوان شد(24) همراستا با این یافته، در مطالعه ساساکی و همکاران (2024)(25)، ناآگاهی از اهمیت سلامت دهان در بارداری بهعنوان مانعی در دریافت خدمات دندانپزشکی عنوان شد؛ موضوعی که در واقع تداعیگر همان فقدان یا ضعف ادراکِ نیاز به مراقبتهای دندانپزشکی در دوران بارداری است. در مطالعه ی مروری انجام شده توسط فری 2024 نیز، هزینههای بالای مراقبتهای دندانپزشکی و دسترسی محدود به خدمات به عنوان مهم ترین دلایل عدم مراجعه زنان باردار گزارش شدهاند(11). همچنین در مطالعه ی جینگ و همکاران زنانی که مشکلات دهانی خود را شدیدتر و مهمتر ادراک کردهاند، به طور معنیدار احتمال بیشتری برای مراجعه به دندانپزشک یا هر متخصص مراقبت سلامت داشتهاند(26) .از علل احتمالی این تناقضات می توان به عدم تناسب سطح اجتماعی-اقتصادی جوامع مورد مطالعه و شیوع متفاوت مشکلات دهان و دندان در جوامع مورد مطالعه اشاره کرد.
این پژوهش با بهرهگیری از ابزار سنجـش معتبر و تلاش برای پوشش مناسب جمعیت هدف انجام شد اما دارای محدودیتهایی است. ماهیت مقطعی مطالعه، تفسیر علیتی نتایج را محدود میکند. همچنین، اتکای دادهها بر خود اظهاری شرکتکنندگان میتواند باعث بروز سوگیری برای مطلوبیت اجتماعی شود. علاوه بر این، بررسی نشدن کامل برخی عوامل فرهنگی مانند نگرش خانواده یا همسر نسبت به مراجعه، عوامل اقتصادی مانند وضعیت اشتغال و همچنین عوامل حمایتی مانند حمایت اجتماعی از سوی خانواده و انجام پژوهش صرفاً در مراکز منتخب شهر زاهدان، تعمیمپذیری نتایج را محدود میسازد.
با توجه به نتایج، توصیه ماماها، توصیه مراقبین سلامت و توصیه پزشکان متخصص زنان به عنوان عوامل تسهیلکننده معنادار شناسایی شدند. بنابراین پیشنهاد میشود اقدامات آموزشی و اطلاعرسانی متمرکز بر این گروههای ارائه دهنده خدمات بهداشتی اجرا شود تا نقش آنها در ترغیب زنان باردار به مراجعه به دندانپزشک تقویت گردد.
همچنین، سلامت بارداری نامطلوب و باور نادرست در خصوص ایمنی خدمات دندانپزشکی در دوران بارداری به عنوان موانع معنادار شناسایی شدند. بر این اساس توصیه میشود مداخلات آموزشی هدفمند برای اصلاح باورهای نادرست، به ویژه در غالب مشاوره فردی توسط ماماها و پزشکان متخصص زنان، صورت گیرد.
نتایج این مطالعه نشان داد که توصیه ماماها، مراقبین سلامت و پزشکان متخصص زنان بیشترین ارتباط معنادار را با مراجعه زنان باردار به دندانپزشک داشتهاند. در مقابل، سلامت بارداری نامطلوب و باور نادرست نسبت به ایمنی خدمات دندانپزشکی در دوران بارداری، از مهمترین موانع معنادار این مراجعه بودند.
ملاحظات اخلاقی
این مطالعه پس از تایید در کمیته اخلاق پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی زاهدان با کد اخلاق IR.ZAUMS.REC.1402.407 انجام شد.
سهم نویسندگان
دکتر رویا ابراهیمزاده در گردآوری دادهها، دکتر مرضیه دقتیپور در تجزیه و تحلیل داده ها، دکتر الهام بزرگمهر در مسئولیت مکاتبات و تدوین نهایی متن و دکتـر ناهید سخـاور در
بازبینی تخصـصی بخـشهای مرتبـط با حـوزه زنـان و زایمان در
مقاله مشارکت داشتهاند.
تمامی نویسندگان در پاسخگویی به سؤالات مرتبط با بخش های مختلف مقاله سهیم هستند.
حمایت مالی
این مطالعه حمایت مالی خاصی دریافت نکرده است.
تضاد منافع
هیچگونه تضاد منافع توسط نویسندگان این مقاله اعلام نمیگردد.
تقدیر و تشکر
این مقاله حاصل همکاری و همیاری متخصصین محترم زنان و زایمـان شهر زاهـدان در فرآینـد گردآوری دادههاسـت. نویسندگان مراتب سپاس خود را از این عزیزان اعلام میدارند.
در این مطالعه که با هدف تعیین عوامل تسهیلکننده و بازدارنده مراجعه زنان باردار به دندانپزشک، انجام شد مشخص گردید که اکثریت زنان باردار مورد بررسی در دوران بارداری خود به دندانپزشک مراجعه نکردهاند و نقش مشوقهای حرفهای حوزه سلامت از جمله توصیههای ماما، مراقبین سلامت و متخصصین زنان، به عنوان مهمترین عوامل تسهیلکنندهی مراجعه شناسایی شد؛ در حالی که باورهای نادرست درباره ایمنی خدمات دندانپزشکی در دوران بارداری و سلامت بارداری نامطلوب از مهمترین عوامل بازدارنده محسوب میشوند.
در مطالعه حاضر، اغلب زنان باردار گزارش کردند که در دوران بارداری فعلی به دندانپزشک مراجعهای نداشتهاند و تنها درصد پایینی از آنها (7/28٪) حداقل یک بار مراجعه کرده بودند. یافتههای این مطالعه با مطالعات قبلی در این حوزه همخوانی دارد؛ چنانکه بر اساس مطالعه ی کمال آبادی و همکاران(13) ، نرخ مراجعه زنان باردار به دندانپزشک کمتر از 30% گزارش شده است. بر اساس تحلیل داده های دوره ای 2012 تا 2015 توسط سامانه نظارت بر ارزیابی و پایش خطرات بارداری(PRAMS) ایالات متحده(14)، حدود نیمی از زنان (7/51%) حداقل یک بار در دوران بارداری اخیر خود مراجعه به دندانپزشک داشتهاند. بر اساس داده های همین سامانه، میزان مراجعه در سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ حدودا ۴۴ تا ۵۰٪ گزارش شده است(15). افزون بر این، در مطالعهای که بر روی زنان باردار در سال 2019 در برزیل انجام شد، 4/41% در دوران مراقبتهای پیش از زایمان به دندانپزشک مراجعه کرده بودند(16). این آمار، اگرچه گویای وضعیت نسبتاً مطلوبتری نسبت به یافتههای مطالعه حاضر (زیر ۳۰٪) است، اما همچنان بیانگر آن است که بخش قابلتوجهی از زنان حتی در کشورهای با نظام پیشرفتهی سلامت از مراقبتهای دهان و دندان طی بارداری بیبهرهاند. در مطالعه اخیر ایتالیا این آمار به ۳۶٪ محدود بود(9). در مقایسه با این دادهها، مطالعه ی انجام شده در بیمارستان دانشگاه نیجریه تفاوت چشمگیری را نشان میدهد؛ بهطور مشخص، در مطالعهای که انجام شد، تنها 7/8% از زنان باردار در دوره ی بارداری فعلی خود به دندانپزشک مراجعه کرده بودند(17). مطالعه ی دیگری در ویرجینیا نشان داد که در صورت نبودن عوامل حمایتی، مراجعه زنان باردار به دندانپزشک به تا حد 12% پایین می آید(18). مقایسه این نرخها شکاف جدی در پوشش خدمات دندانپزشکی در بارداری را آشکار میسازد.
در بررسی عوامل تسهیل کننده برای مراجعهی زنان باردار به دندانپزشک، توصیه ماما و توصیه مراقبین سلامت دو متغیری بودند که ارتباط معناداری با مراجعهی زنان باردار به دندانپزشک داشتند. همچنین در بررسی تأثیر متغیرهای نامبرده بر مراجعهی زنان باردار به دندانپزشک، آنالیز نتایج نشان داد که توصیه ی پزشک متخصص زنان، ماماها و توصیه مراقبین سلامت، بیشترین تأثیر را بر مراجعهی زنان باردار به دندانپزشک داشتند. نتایج این مطالعه مبنی بر توزیع فراوانی و همچنین تأثیر توصیهی ماماها و مراقبین سلامت میتواند گویای این باشد که خوشبختانه کارشناسان مراکز جامع سلامت و ماماها در شهر زاهدان به سلامت دهان زنان باردار توجه دارند. این یافته با اغلب مطالعات اخیر در سطح دنیا نیز همسو است؛ بهطور مثال، یافتههای مطالعات کگتی(9). مطالعه مروری سیستماتیک فِری فورتادو (11)؛، کمـالآبادی(13) و همچنیـن مطالعه ی البصـری(19)، همگی بر نقش کلیدی توصیه و آموزش ماماها، مراقبین سلامت و سایر اعضای کادر مراقبت بارداری بهعنوان عامل افزایش مراجعات زنان باردار به دندانپزشک تأکید دارند. مطالعه ناوال در ویرجینیا نشان داد که صحبت با مراقب سلامت نقش کلیدی و افزاینده قوی در تصمیم به مراجعه طی بارداری دارد(18). مطابق یافتههای مطالعهی استرالیایی، تقویت آموزش حرفهای ارائه دهندگان مراقبت بارداری میتواند همکاری بین رشتهای میان دندانپزشکان و ماماها را ارتقاء دهد و ارجاع زنان باردار را تسهیل کند(20). به نظر میرسد سرمایهگذاری برای آموزش و ارتقای نقش ماماها و سایر کارشناسان مراقب سلامت و همچنین توصیه به متخصصین زنان در خصوص تشویق مراجعه زنان باردار به دندانپزشک راهکارمهمی در جهت افزایش مراجعه زنان باردار به دندانپزشک باشد.
در مطالعهی حاضر، وضعیت درکشدهی مشکلات دهان و دندان بررسی شد اما در بین زنان بارداری که مراجعه به دندانپزشک داشتند، این وضعیت به عنوان عامل تسهیل کننده معرفی نگردید. در مقابل، برخی مطالعات پیشین، مشکلات دهان و دندان را بهعنوان انگیزهی اصلی برای مراجعه گزارش کردهاند؛ از جمله مطالعه ی بارمان و همکاران(21) که وضعیت نامطلوب سلامت دهان را از عوامل مؤثر بر مراجعه دانست، مطالعهی اسواتی و همکاران (22) درد دندان و مشکلات لثه را شایعترین دلیل مراجعه در دوران بارداری عنوان کرد و در مطالعهی انجام شده در بیمارستان دانشگاه نیجریه، تمام مراجعات صرفاً به دلیل بروز علائم بالینی نظیر دندان درد، تورم لثه و پوسیدگی دندانی انجام شده بود(17). این تفاوتها ممکن است ناشی از تفاوت در شیوع مشکلات دندان و لثه در جوامع مورد مطالعه، سطح آگاهی و نگرش زنان نسبت به درمانهای دندانپزشکی طی بارداری و میزان دسترسی به خدمات دندانپزشکی باشد.
در بررسی توزیـع فراوانی عوامل بازدارنـده مراجعهی زنان باردار به دندانپزشک، باور نادرست در مورد ایمنی خدمات دندانپزشکی و محدودیت جسمی دوران بارداری به طور معناداری با عدم مراجعه زنان باردار به دندانپزشک در ارتباط بودند و سایر متغیرها در این خصوص ارتباط معناداری نداشتند. همچنین بررسی تاثیر این متغیرها نشان داد که باور نادرست و محدودیت های جسمانی دوران بارداری بیشترین تاثیر را در عدم مراجعه زنان باردار به دندانپزشک دارند. این یافته در همسویی با گزارشها و پژوهشهای بینالمللی جدید است؛ به طوری که در مطالعهی کاگتی و همکاران(9)، مهمترین موانع مراجعه، باوره اشتباه دربارهی خطرات درمان دندانپزشکی در دوران بارداری ذکر شد. همچنین محدودیت های جسمانی دوران بارداری به عنوان عامل بازدارندهی دیگر معرفی شده است(9). در مرور سیستماتیک که توسط فری و همکاران در سال 2025 انجام شد نیز باورهای نادرست و ضعف جسمانی مرتبط با بارداری مهمترین موانع عدم مراجعه بودند(11). در مطالعهی لی و همکاران در هنگکنگ، باور نادرست نسبت به ایمنی درمانهای دندانپزشکی در دوران بارداری از عوامل بازدارندهی کلیدی در مراجعه بیان شده است(23).گزارش سازمان جهانی بهداشت نیز یافتههای حاضر را تأیید کرده است(4). براساس این گزارش باورهای غلط درباره بیخطر بودن درمان دندانپزشکی در بارداری و مشکلات جسمی مرتبط، از موانع مهم دریافت مراقبت هستند. مجموعه این شواهد نشان میدهد که اصلاح باورهای نادرست و توجه جدیتر به ضعف جسمی زنان در دوران بارداری، میتواند نقش مهمی در افزایش مراجعهی زنان باردار به دندانپزشک داشته باشد.
بر خلاف مطالعه ی حاضر در مطالعه ی انجام شده در ایالتهای مختلف آمریکا در سال 2024، یکی از مهمترین علل عدم دریافت مراقبت های دندانپزشکی در طول بارداری، عدم احساس نیاز به دریافت خدمات دندانپزشکی عنوان شد(24) همراستا با این یافته، در مطالعه ساساکی و همکاران (2024)(25)، ناآگاهی از اهمیت سلامت دهان در بارداری بهعنوان مانعی در دریافت خدمات دندانپزشکی عنوان شد؛ موضوعی که در واقع تداعیگر همان فقدان یا ضعف ادراکِ نیاز به مراقبتهای دندانپزشکی در دوران بارداری است. در مطالعه ی مروری انجام شده توسط فری 2024 نیز، هزینههای بالای مراقبتهای دندانپزشکی و دسترسی محدود به خدمات به عنوان مهم ترین دلایل عدم مراجعه زنان باردار گزارش شدهاند(11). همچنین در مطالعه ی جینگ و همکاران زنانی که مشکلات دهانی خود را شدیدتر و مهمتر ادراک کردهاند، به طور معنیدار احتمال بیشتری برای مراجعه به دندانپزشک یا هر متخصص مراقبت سلامت داشتهاند(26) .از علل احتمالی این تناقضات می توان به عدم تناسب سطح اجتماعی-اقتصادی جوامع مورد مطالعه و شیوع متفاوت مشکلات دهان و دندان در جوامع مورد مطالعه اشاره کرد.
این پژوهش با بهرهگیری از ابزار سنجـش معتبر و تلاش برای پوشش مناسب جمعیت هدف انجام شد اما دارای محدودیتهایی است. ماهیت مقطعی مطالعه، تفسیر علیتی نتایج را محدود میکند. همچنین، اتکای دادهها بر خود اظهاری شرکتکنندگان میتواند باعث بروز سوگیری برای مطلوبیت اجتماعی شود. علاوه بر این، بررسی نشدن کامل برخی عوامل فرهنگی مانند نگرش خانواده یا همسر نسبت به مراجعه، عوامل اقتصادی مانند وضعیت اشتغال و همچنین عوامل حمایتی مانند حمایت اجتماعی از سوی خانواده و انجام پژوهش صرفاً در مراکز منتخب شهر زاهدان، تعمیمپذیری نتایج را محدود میسازد.
با توجه به نتایج، توصیه ماماها، توصیه مراقبین سلامت و توصیه پزشکان متخصص زنان به عنوان عوامل تسهیلکننده معنادار شناسایی شدند. بنابراین پیشنهاد میشود اقدامات آموزشی و اطلاعرسانی متمرکز بر این گروههای ارائه دهنده خدمات بهداشتی اجرا شود تا نقش آنها در ترغیب زنان باردار به مراجعه به دندانپزشک تقویت گردد.
همچنین، سلامت بارداری نامطلوب و باور نادرست در خصوص ایمنی خدمات دندانپزشکی در دوران بارداری به عنوان موانع معنادار شناسایی شدند. بر این اساس توصیه میشود مداخلات آموزشی هدفمند برای اصلاح باورهای نادرست، به ویژه در غالب مشاوره فردی توسط ماماها و پزشکان متخصص زنان، صورت گیرد.
نتایج این مطالعه نشان داد که توصیه ماماها، مراقبین سلامت و پزشکان متخصص زنان بیشترین ارتباط معنادار را با مراجعه زنان باردار به دندانپزشک داشتهاند. در مقابل، سلامت بارداری نامطلوب و باور نادرست نسبت به ایمنی خدمات دندانپزشکی در دوران بارداری، از مهمترین موانع معنادار این مراجعه بودند.
ملاحظات اخلاقی
این مطالعه پس از تایید در کمیته اخلاق پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی زاهدان با کد اخلاق IR.ZAUMS.REC.1402.407 انجام شد.
سهم نویسندگان
دکتر رویا ابراهیمزاده در گردآوری دادهها، دکتر مرضیه دقتیپور در تجزیه و تحلیل داده ها، دکتر الهام بزرگمهر در مسئولیت مکاتبات و تدوین نهایی متن و دکتـر ناهید سخـاور در
بازبینی تخصـصی بخـشهای مرتبـط با حـوزه زنـان و زایمان در
مقاله مشارکت داشتهاند.
تمامی نویسندگان در پاسخگویی به سؤالات مرتبط با بخش های مختلف مقاله سهیم هستند.
حمایت مالی
این مطالعه حمایت مالی خاصی دریافت نکرده است.
تضاد منافع
هیچگونه تضاد منافع توسط نویسندگان این مقاله اعلام نمیگردد.
تقدیر و تشکر
این مقاله حاصل همکاری و همیاری متخصصین محترم زنان و زایمـان شهر زاهـدان در فرآینـد گردآوری دادههاسـت. نویسندگان مراتب سپاس خود را از این عزیزان اعلام میدارند.
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
دندانپزشکی
دریافت: 1404/4/17 | پذیرش: 1404/6/18 | انتشار: 1404/6/31
دریافت: 1404/4/17 | پذیرش: 1404/6/18 | انتشار: 1404/6/31
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
