دوره 24، شماره 3 - ( مرداد و شهریور 1404 )
جلد 24 شماره 3 صفحات 14-1 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Amini S, Sadeghi N, Moghimian M. Comparing Feelings of Loneliness and Happiness in Children of Female Nurses with Overtime and Mandatory Shift Work. TB 2025; 24 (3) :1-14
URL: http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-3745-fa.html
URL: http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-3745-fa.html
امینی ساره، صادقی نرگس، مقیمیان مریم. مقایسه احساس تنهایی و شادکامی در فرزندان پرستاران زن دارای اضافهکاری و نوبتکاری موظف. طلوع بهداشت. 1404; 24 (3) :1-14
واحد اصفهان، دانشگاه آزاد اسلامی ، n45sadeghi@yahoo.com
| چکیده (HTML) (38 مشاهده)
متن کامل: (17 مشاهده)
مقایسه احساس تنهایی و شادکامی در فرزندان پرستاران زن دارای اضافهکاری و نوبتکاری موظف
نویسندگان: ساره امینی1، نرگس صادقی2، مریم مقیمیان3
1.کارشناس ارشد پرستاری کودکان، گروه پرستاری، واحد اصفهان، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
2.نویسنده مسئول: دانشیار پرستاری، گروه پرستاری، واحد اصفهان، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
شماره تماس: 09131091715 Email: Narges.sadeghi@iau.ac.ir
3. دانشیار پرستاری، گروه پرستاری، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران
چکیده
مقدمه: حرفه پرستاری برای پرستاران زن در کنار وظایف مادری، مشکلاتی را در تامین نیازهای روانشناختی فرزندان ایجاد میکند. این مطالعه با هدف مقایسه احساس تنهایی و شادکامی در فرزندان پرستاران زن دارای اضافهکاری و نوبتکاری موظف انجام شد.
روش بررسی: این یک مطالعه توصیفی مقایسهای است. جامعه پژوهش فرزندان پرستاران زن شاغل در اورژانس بیمارستان الزهرا شهر اصفهان بودند.120 نفر از پرستاران بر اساس معیارهای ورود به مطالعه به صورت در دسترس انتخاب شده و در در دو گروه پرستاران با شیفت موظف و اضافه کاری قرار گرفتند. ابزار گردآوری دادهها فرم مشخصات جمعیتشناختی، پرسشنامههای احساس تنهایی آشر و ویلر و شادکامی آکسفورد بود. دادهها در نرمافزار SPSS نسخه 20 تجزیه و تحلیل شدند.
یافتهها: نمونهها در دو گروه 60 نفره فرزندان پرستاران دارای اضافه کاری و دارای شیفت موظف مورد مقایسه قرار گرفتند. در گروه فرزندان پرستاران دارای اضافه کاری، میانگین نمره شادکامی به طور معنادار کمتر بود (001/0=p) که با متغیرهای تکفرزندی ( 05/0=p)، سن بالاتر فرزند (006/0=p) و جنس دختر (006/0=p) رابطه منفی معنادار داشت. از میان ابعاد شادکامی، بعد خلق مثبت بیشترین و بعد رضایت از زندگی کمترین تاثیرپذیری را داشت. میانگین نمره تنهایی فرزندان پرستاران دارای شیفت موظف به طور معنادار بیشتر بود(001/0=p) که با متغیرهای تکفرزندی(02/0=p)، سن بالاتر فرزند(03/0=p) و جنس دختر (001/0=p) رابطه منفی معنادار داشت. از میان ابعاد تنهایی، بعد تنهایی هیجانی بیشترین و بعد تنهایی اجتماعی کمترین تاثیرپذیری را داشت.
نتیجهگیری: نتایج مطالعه حاضر نشان می دهد که فرزندانی که مادر پرستار به مدت طولانیتری از آنها دور است احساس تنهایی هیجانی بیشتری را تجربه میکنند و شادکامی و خلق مثبت در آنها پایینتر است. با توجه به اینکه غیبت مادر تأثیر بیشتری بر شادکامی و احساس تنهایی دختران نوجوان در خانوادههای کمجمعیت دارد، ضروری است سیاستگذاران حوزه سلامت با رویکردی حمایتی، در تأمین نیروی انسانی و تنظیم نوبتکاری مناسب برای مادران پرستار توجه ویژه داشته باشند.
واژه های کلیدی: شادکامی، تنهایی، پرستار، فرزند، نوبت کار
جدول 1: توزیع فراوانی متغیرهای جمعیت شناختی شرکت کنندگان
جدول 2: مقایسه میانگین شادکامی و تنهایی بین فرزندان پرستاران دارای نوبت کاری موظف و اضافهکاری
جدول 3: مقایسه شادکامی فرزندان پرستاران دارای نوبتکاری موظف و اضافهکاری بر اساس مشخصات جمعیت شناختی
جدول 4: مقایسه تنهایی فرزندان پرستاران با نوبتکاری موظف و اضافه کاری بر اساس مشخصات جمعیت شناختی
نویسندگان: ساره امینی1، نرگس صادقی2، مریم مقیمیان3
1.کارشناس ارشد پرستاری کودکان، گروه پرستاری، واحد اصفهان، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
2.نویسنده مسئول: دانشیار پرستاری، گروه پرستاری، واحد اصفهان، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
شماره تماس: 09131091715 Email: Narges.sadeghi@iau.ac.ir
3. دانشیار پرستاری، گروه پرستاری، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران
چکیده
مقدمه: حرفه پرستاری برای پرستاران زن در کنار وظایف مادری، مشکلاتی را در تامین نیازهای روانشناختی فرزندان ایجاد میکند. این مطالعه با هدف مقایسه احساس تنهایی و شادکامی در فرزندان پرستاران زن دارای اضافهکاری و نوبتکاری موظف انجام شد.
روش بررسی: این یک مطالعه توصیفی مقایسهای است. جامعه پژوهش فرزندان پرستاران زن شاغل در اورژانس بیمارستان الزهرا شهر اصفهان بودند.120 نفر از پرستاران بر اساس معیارهای ورود به مطالعه به صورت در دسترس انتخاب شده و در در دو گروه پرستاران با شیفت موظف و اضافه کاری قرار گرفتند. ابزار گردآوری دادهها فرم مشخصات جمعیتشناختی، پرسشنامههای احساس تنهایی آشر و ویلر و شادکامی آکسفورد بود. دادهها در نرمافزار SPSS نسخه 20 تجزیه و تحلیل شدند.
یافتهها: نمونهها در دو گروه 60 نفره فرزندان پرستاران دارای اضافه کاری و دارای شیفت موظف مورد مقایسه قرار گرفتند. در گروه فرزندان پرستاران دارای اضافه کاری، میانگین نمره شادکامی به طور معنادار کمتر بود (001/0=p) که با متغیرهای تکفرزندی ( 05/0=p)، سن بالاتر فرزند (006/0=p) و جنس دختر (006/0=p) رابطه منفی معنادار داشت. از میان ابعاد شادکامی، بعد خلق مثبت بیشترین و بعد رضایت از زندگی کمترین تاثیرپذیری را داشت. میانگین نمره تنهایی فرزندان پرستاران دارای شیفت موظف به طور معنادار بیشتر بود(001/0=p) که با متغیرهای تکفرزندی(02/0=p)، سن بالاتر فرزند(03/0=p) و جنس دختر (001/0=p) رابطه منفی معنادار داشت. از میان ابعاد تنهایی، بعد تنهایی هیجانی بیشترین و بعد تنهایی اجتماعی کمترین تاثیرپذیری را داشت.
نتیجهگیری: نتایج مطالعه حاضر نشان می دهد که فرزندانی که مادر پرستار به مدت طولانیتری از آنها دور است احساس تنهایی هیجانی بیشتری را تجربه میکنند و شادکامی و خلق مثبت در آنها پایینتر است. با توجه به اینکه غیبت مادر تأثیر بیشتری بر شادکامی و احساس تنهایی دختران نوجوان در خانوادههای کمجمعیت دارد، ضروری است سیاستگذاران حوزه سلامت با رویکردی حمایتی، در تأمین نیروی انسانی و تنظیم نوبتکاری مناسب برای مادران پرستار توجه ویژه داشته باشند.
واژه های کلیدی: شادکامی، تنهایی، پرستار، فرزند، نوبت کار
مقدمه
در دنیای امروز، انسانها بخش عمدهای از زمان حیات اجتماعی خود را در محیطهای شغلی سپری میکنند و این موضوع میتواند سایر وظایف شخصی و خانوادگی آنها را تحت تأثیر قرار دهد. محیط شغلی همواره بر فرد تأثیرگذار است؛ به عبارتی ویژگیهای شغلی و روانشناختی فرد به طور دائم در ارتباط متقابل و پویا با شرایط زندگی خصوصی هستند(1).
حرفه پرستاری به سبب ماهیت خاص خود بهگونهای است که دارای چرخش و تنوع در زمان کار است. نوبتهای کاری مختلف مانند نوبتکاری شب و اضافه از یک سو و کار در بخشهای پر استرس با بیماران مختلف از جمله مواردی است که آن را از سایر حرفهها متمایز کرده و به عنوان یک حرفه پراسترس شناخته شده است؛ زیرا پرستار ممکن است در طول روزهای هفته در ساعات مختلف از شبانهروز به کار بپردازد و در نوبتهای طولانی کاری در بیمارستان به سر ببرد که منجر به فرسودگی شغلی وی خواهد شد و نیز سلامت روان او را تحت تاثیر قرار خواهد داد(2).
توجـه به مشکـلات روانشنـاختی و خـانوادگی پرستـاران مدتهاست که به عنوان یکی از دغدغه های سلامت شغلی مد نظر قرار گرفته است که این مشکلات میتواند بر کیفیت زندگی خانوادگی آنها تاثیرگذار باشد و در یک ارتباط دوسویه، مشکلات خانوادگی نیز بر کیفیت عملکرد پرستاران تاثیر مستقیم دارد(3). پرستاران والد به خصوص مادران پرستار تحت تأثیر مشکلات شغلی و شیفت کاری ممکن است نتوانند همه وظایف مادری خود را بهدرستی ایفا کنند(4). فشار کاری که پرستاران تحمل میکنند بهویژه در بخشهای پرخطر یا پرمراجعه مانند اورژانس در مقایسه با دیگر بخشهای بیمارستان قابل تامل است؛ زیرا نهتنها تعداد متغیری از بیماران به این بخش مراجعه می کنند؛ بلکه آنها باید همیشه آماده باشند که در صورت بروز هر اتفاقی بهسرعت عکسالعمل نشان دهند و گاهی نیاز است که بیش از حد موظف در محل کار حضور یابند(5). استرس ناشی از این مسائل، علاوه بر پرستار و عملکرد مراقبتی او، میتواند در روابط والد فرزندی وی نیز خدشه وارد کند. پرستارانی که به ناچار اضافهکاری دارند در مقایسه با افرادی که بهصورت موظف یا اداری کار میکنند در زمینه نگهداری از فرزند ممکن است کاستیهایی داشته باشند(5).
برخی معتقدند بین مشکلات شغلی مادر با مشکلات سلامت روان فرزند همبستگی وجود دارد(6). یکی از مؤلفههایی که در روانشناسی مثبت نگر با سلامت روان فرد همبستگی قوی دارد شادکامی است(7). شادکامی طبق تعریف، ارزیابی شناختی و هیجانی از زندگی و ترکیبی از وجود عاطفه مثبت، فقدان عاطفی منفی و رضایت از زندگی است. شادکامی یک قضاوت ذهنی است که مبتی بر احساس لذت و کاهش رنج است و میتواند نقش تعیین کنندهای در سلامت روان، رضایت از زندگی و کارایی فرد ایفا کند. هر چند شادکامی واقعی شناخت توانمندی های شخصی و نهادینه کردن در خویش و ایجاد زندگی مطابق با آنها است(8). خانواده اصلیترین منبع ایجاد شادکامی بهویژه در دوران کودکی و نوجوانی است(9). شادکامی صرفنظر از چگونگی ایجاد آن، میتواند سلامت جسمانی را نیز بهبود بخشد.هرچه فرد زمان بیشتری را برای هیجانات مثبت صرف کند به همان نسبت زمان کمتری را برای هیجانات منفی میگذارد(8).
فرزندانی که از حضور یکی از والدین به خصوص مادر به مدت طولانی محروم میشوند با احتمال زیادتری، احساس شادکامی کمتری را تجربه میکنند(9). از آنجا که فرزندان وقت بیشتری را با مادر میگذراند و اکثر نیازهای عاطفی آنها توسط مادر تامین می شود، الگو و نقش پذیری آنها از رفتارهای مادر قویتر است(10)؛ لذا اشتغال مادر از مواردی است که بیشتر منجر به تنهـایی آنها شده و میتواند بر رفتـارهای اجتماعی فرزندان تأثیرگذار باشد(9). این فرزندان گاها تنهایی عاطفی و اجتماعی را تجربه می کنند(9). تنهایی عاطفی از فقدان دلبستگی صمیمانه و نزدیک به شخص دیگر ناشی میشود؛ اما تنهایی اجتماعی از فقدان شبکههایی از روابط اجتماعی به وجود می آید. هر چند برداشت ها از تعریف تنهـایی مهم است :افراد میتوانند به صورت انفرادی زندگی کنند و احساس تنهایی نکنند و یا اینکه میتوانند روابط اجتماعی بسیاری داشته باشند و با وجود این، تنهایی را احساس نمایند .درنتیجه، تنهایی رابطه نزدیکتری باکیفیت ادراک شده از روابط اجتماعی تا میزان آن دارد(11). به تجربه پژوهشگران اشتغال مادران پرستار و استرس و خستگی شغلی ناشی از آن موجب میشود که انرژی کمتری برای گذران وقت با فرزند داشته باشند؛ لذا کمتر در دسترس بوده و فرزند مجبور است ساعات زیادی از روز را در تنهایی یا در کنار افرادی به جز خانواده و یا با دوستان سپری کند. بعضاً فضای مجازی پرکننده خلا تنهایی این افراد است که خود میتواند مشکلات ارتباطی و عاطفی بیشتری را به آنها تحمل نماید. مادر پرستار در زمان حضور در منزل نیز به دلیل درگیری با امور معوقه یا نیاز به استراحت و نیز درگیریهای ذهنی گاهاً ساعاتی را جدا و به دور از فرزندان سپری میکند که خود، نوعی تنهایی مضاعف برای فرزند رقم میزند. علیرغم این مسائل، برخی نیز معتقدند اشتغال مادر بر خودباوری و شیوه فرزندپروری تأثیر مثبت دارد. چون اغلب مادرانی که فرزندان خود را برای انجام مسئولیتهای شخصی تشویق و تأیید میکنند فرزندان برای برنامه ریزی انجام تکالیف و وظایف خود از انتخابهای بیشتری برخوردارند و به احتمال زیاد در آینده از مسئولیت پذیری و استقلال بیشتری برخوردار خواهند بود(12). همچنین در مطالعه دیگری اشتغال مادر را با ایجاد تنهایی آزاردهنده در فرزندان مرتبط می داند که بررفتارهای اجتماعی آنها تأثیرگذار است(10).
با توجه به اینکه حرفه پرستاری به ویژه در بخشهای اورژانس، مستلزم نوبتکاریهای متوالی و اضافهکاریهای اجباری است، این وضعیت میتواند بر نقش مادری پرستاران و به تبع آن، سلامت روانی فرزندانشان تأثیر بگذارد. پژوهشهای پیشین عمدتاً بر فشارهای شغلی پرستاران و پیامدهای آن بر خود پرستار متمرکز بودهاند و کمتر به بررسی اثرات روانی حضور ناکافی مادر بر احساس شادکامی و تنهایی فرزندان پرداختهاند. این شکاف پژوهشی، بهویژه در زمینه اثر نوبتکاری بر وضعیت روانی کودکان ۷ تا ۱۲ ساله، انگیزهای برای انجام این مطالعه فراهم نمود. لذا هدف از پژوهش حاضر، مقایسه میزان شادکامی و احساس تنهایی در فرزندان پرستاران زن دارای اضافهکاری و نوبتکاری موظف است.
روش بررسی
این مطالعه به صورت توصیفی مقایسهای است که پس از دریافت کد اخلاق در پژوهش و کسب مجوزهای لازم انجام شده است. نمونهها با استفاده از روش نمونهگیری در دسترس در فاصله زمانی مهرماه تا آذرماه سال 1401 از میان فرزندان پرستاران زن شاغل در بخش اورژانس مرکز آموزشی پژوهشی درمانی تخصصی و فوق تخصصی الزهرا (ص) شهر اصفهان انتخاب شدند.
با توجه به اینکه محیط پژوهش یکی از بزرگترین مراکز درمانی شهر اصفهان است و اورژانس آن بخش های متعددی را پوشش می دهد به دلیل رعایت همگونی شرایط کار مادران پرستار نمونه ها از یک بیمارستان جمع آوری شدند انجام نمونه گیری در دسترس به علت محدودیت ناشی از معیارهای ورود به مطالعه بود. بدین صورت که طی هماهنگی با مسئولین بیمارستان و اورژانس مربوطه یک فراخوان شرکت در مطالعه حاوی اهداف پژوهش و معیارهای ورود به مطالعه در تابلو اعلانات و کانال مجازی اورژانس قرار داده شد و از واجدین شرایط جهت همکاری در پژوهش دعوت به عمل آمد. از افراد خواسته شد در صورت تمایل به شرکت فرزندانشان در مطالعه از لینک ذکر شده در کانال مجازی اورژانس اعلام آمادگی نموده و مادران فرم مشخصات جمعیت شناختی و رضایت شرکت در مطالعه را به صورت آنلاین تکمیل نمایند.
پس از بررسی اطلاعات اولیه، شرکت کنندگان واجد شرایط در دو گروه فرزندان پرستاران دارای اضافهکاری و دارای شیف موظف قرار دادشدند. لینک حاوی ابزارهای گرداوری دادهها برای مادران ارسال گردید و توضیحات لازم برای تکمیل پرسشنامه ها ارائه شد. از آنها خواسته شد تا ظرف 48 ساعت آینده پرسشنامهها را تکمیل و ارسال نمایند.
جهت تکمیل پرسشنامه ها از مادران خواسته شد که با خواندن عبارات برای فرزندان و اخذ نظر آنها اقدام به تکمیل پرسشنامه نمایند و برای فرزندان بزرگتر با راهنمایی آنها اجازه دهند خودشان پرسشنامه را تکمیل کنند. معیارهای ورود به مطالعه شامل فرزندان پرستاران زن با حداقل یکسال سابقه کار، فاقد بیماری مشخص روانشناختی یا جسمانی مطابق خود اظهاری آنها، سن 12-7 سال و در حال تحصیل بود. معیارهای خروج از مطالعه نیز انصراف، عدم همکاری در تکمیل پرسشنامهها و ارائه پرسشنامههای ناقص بود.
حجم نمونه با استفاده از جدول مورگان 127 نفر محاسبه گردید. از آنجا که حداقل حجم نمونه با واریانس 1 و خطای 1/0 در فرمول مورگان برابر این تعداد است کف نمونه برای جامعه محدود در نظر گرفته شد(13). از این تعداد 7 نفر به دلیل عدم تکمیل دقیق پرسشنامه ها از مطالعه حذف شدند و نهایتاً120 نفر در محاسبات آماری مورد بررسی قرار گرفتند.
ابزار گردآوری دادهها شامل فرم مشخصات جمعیت شناختی مادر و فرزند شامل اطلاعات مربوط به سن مادر و فرزند، جنس فرزند، تعداد فرزندان خانواده، تحصیلات، سابقه کاری و نوع شیفتکاری مادر و دو پرسشنامه به شرح زیر بود:
1)پرسشـنامه احساس تنهـایی که توسط آشر و ویلر در سال 1985 تهیه شده است. ابزار دارای دو خرده مقیـاس تنهایی هیجانی و اجتماعی و ۲۴ سؤال است که با مقیاس لیکرت پنج گزینهای از هیچ وقت=1 تا همیشه=5 درجه بندی میشود. پرسش های 2، 5، 7،11، 13، 15، 19، 23 به دلیل اینکه پاسخگو با احسـاس راحتی و آرامـش بیشتری نگرشهای خود را دربارۀ موضوعات متن بیان کند و از بروز پاسخهای جهتدار جلـوگیـری شـود بـه عنـوان پرسـشهای نامربـوط اسـت کـه بـا
موضوعات موردعلاقه در این سنیـن مرتبط هستند و در محـاسبۀ
امتیازات نهایی در نظر گرفته نمیشوند.
پرسش های 3، 6، 9، 12، 14، 18،17 به صورت معکوس نمره گذاری میشوند. کسب امتیاز پایینتر نشان دهنده احساس تنهـایی بیشتر است و بالعکس(14). روایی محتوا و پایایی پرسشنامه در مطالعه جعفری هرندی و همکاران (1403) بررسی شده است.
پایایی آن با محاسبه ضریب آلفای کرونباخ 85/0 برای کل مقیاس گزارش شده و روایی محتوای آن تایید شده است(15). به منظور تایید پایایی پرسشنامه در مطالعه حاضر نیز مجدداً آلفاکرونباخ مقیاس محاسبه شد و با ضریب 82% برای کل مقیاس پایایی آن تایید شد.
2)پرسشنامه شادکامی آکسفورد؛ که توسط آرجیل و لو در سال 1989 تهیه و در سال 2001 بازنگری شده است. ابزار دارای 29 ماده است که با مقیاس لیکرت چهار گزینه ای از کاملاً مخالفم=0 تا کاملاً موافقم=4 درجه بندی میشود.
پنج خرده مقیاس رضایت از زندگی (سؤالات 1، 3، 5، 6، 24، 26)، حرمت خود (سوالات 4، 10، 11، 15، 20، 21، 23)، بهزیستی فاعلی (سؤالات 12، 16، 18، 19، 29)، رضایت خاطر ( سوالات 7، 9، 17، 23 ) و خلق مثبت ( سوالات 22، 27، 28) را میسنجد.
نمرات بالاتر نشان دهنده شادکامی بیشتر است(15). روایی محتوا و پایایی پرسشنامه در مطالعه میرزایی و همکاران (1401) بررسی شده است. پایایی آن با محاسبه ضریب آلفای کرونباخ 84/0برای کل مقیاس گزارش شده و روایی محتوای آن تایید شده است(17).
به منظور تایید پایایی پرسشنامه در مطالعه حاضر نیز مجدداً آلفاکرونباخ مقیاس محاسبه شد و با ضریب 85% برای کل مقیاس پایایی آن تایید شد.
دادههای جمعآوری شده با استفاده از آمار توصیفی (تعداد، درصد، میانگین، انحراف معیار) و آمار استنباطی (تی تست، کای دو، من- ویتنی، همبستگی اسپیرمن، پیرسون و آنالیز واریانس) در نرم افزار SPSS نسخه 20 تجزیه و تحلیل شدند. سطح معناداری برای کلیه آزمونها 05/0 در نظر گرفته شد. آزمون کلموگروف- اسپیرنوف نرمال بودن داده ها را تایید کرد.
یافته ها
مشخصات جمعیت شناختی شرکتکنندگان نشان داد که از 120 نفر شرکتکننده ، 75 نفر (5/62 %) از پرستاران دارای یک فرزند بودند 73 نفر (6/87%) تحصیلات تکمیلی داشتند. 67 نفر (4/80%) از فرزندان پرستاران، دختر بودند. دامنه سنی مادران پرستار 46-23 سال و میانگین سنی آنها 93/1±26 بود. دامنه سنی فرزندان آنها 12-7 سال بود که میانگین سنی 10/1 ±5/10 داشتند.
دامنه سابقه کاری پرستاران 23-5 سال و میانگین سابقه آنها 21/1 ±9 سال بود. نتیجه آزمون کای دو نظر تفاوت معنـاداری بین تعداد فرزندان خانواده (85/0=p) و تحصیـلات مادران (10/0=p) در دو گروه نشان نداد. همچنین بر اساس نتایج آزمون من ویتنی، تفاوت معناداری بین سن پرستاران (47/0=p)، سن فرزندان (85/0=p) و سابقه کار مادران(71/0=p) در دو گروه مشاهده نشد( جدول1).
در دنیای امروز، انسانها بخش عمدهای از زمان حیات اجتماعی خود را در محیطهای شغلی سپری میکنند و این موضوع میتواند سایر وظایف شخصی و خانوادگی آنها را تحت تأثیر قرار دهد. محیط شغلی همواره بر فرد تأثیرگذار است؛ به عبارتی ویژگیهای شغلی و روانشناختی فرد به طور دائم در ارتباط متقابل و پویا با شرایط زندگی خصوصی هستند(1).
حرفه پرستاری به سبب ماهیت خاص خود بهگونهای است که دارای چرخش و تنوع در زمان کار است. نوبتهای کاری مختلف مانند نوبتکاری شب و اضافه از یک سو و کار در بخشهای پر استرس با بیماران مختلف از جمله مواردی است که آن را از سایر حرفهها متمایز کرده و به عنوان یک حرفه پراسترس شناخته شده است؛ زیرا پرستار ممکن است در طول روزهای هفته در ساعات مختلف از شبانهروز به کار بپردازد و در نوبتهای طولانی کاری در بیمارستان به سر ببرد که منجر به فرسودگی شغلی وی خواهد شد و نیز سلامت روان او را تحت تاثیر قرار خواهد داد(2).
توجـه به مشکـلات روانشنـاختی و خـانوادگی پرستـاران مدتهاست که به عنوان یکی از دغدغه های سلامت شغلی مد نظر قرار گرفته است که این مشکلات میتواند بر کیفیت زندگی خانوادگی آنها تاثیرگذار باشد و در یک ارتباط دوسویه، مشکلات خانوادگی نیز بر کیفیت عملکرد پرستاران تاثیر مستقیم دارد(3). پرستاران والد به خصوص مادران پرستار تحت تأثیر مشکلات شغلی و شیفت کاری ممکن است نتوانند همه وظایف مادری خود را بهدرستی ایفا کنند(4). فشار کاری که پرستاران تحمل میکنند بهویژه در بخشهای پرخطر یا پرمراجعه مانند اورژانس در مقایسه با دیگر بخشهای بیمارستان قابل تامل است؛ زیرا نهتنها تعداد متغیری از بیماران به این بخش مراجعه می کنند؛ بلکه آنها باید همیشه آماده باشند که در صورت بروز هر اتفاقی بهسرعت عکسالعمل نشان دهند و گاهی نیاز است که بیش از حد موظف در محل کار حضور یابند(5). استرس ناشی از این مسائل، علاوه بر پرستار و عملکرد مراقبتی او، میتواند در روابط والد فرزندی وی نیز خدشه وارد کند. پرستارانی که به ناچار اضافهکاری دارند در مقایسه با افرادی که بهصورت موظف یا اداری کار میکنند در زمینه نگهداری از فرزند ممکن است کاستیهایی داشته باشند(5).
برخی معتقدند بین مشکلات شغلی مادر با مشکلات سلامت روان فرزند همبستگی وجود دارد(6). یکی از مؤلفههایی که در روانشناسی مثبت نگر با سلامت روان فرد همبستگی قوی دارد شادکامی است(7). شادکامی طبق تعریف، ارزیابی شناختی و هیجانی از زندگی و ترکیبی از وجود عاطفه مثبت، فقدان عاطفی منفی و رضایت از زندگی است. شادکامی یک قضاوت ذهنی است که مبتی بر احساس لذت و کاهش رنج است و میتواند نقش تعیین کنندهای در سلامت روان، رضایت از زندگی و کارایی فرد ایفا کند. هر چند شادکامی واقعی شناخت توانمندی های شخصی و نهادینه کردن در خویش و ایجاد زندگی مطابق با آنها است(8). خانواده اصلیترین منبع ایجاد شادکامی بهویژه در دوران کودکی و نوجوانی است(9). شادکامی صرفنظر از چگونگی ایجاد آن، میتواند سلامت جسمانی را نیز بهبود بخشد.هرچه فرد زمان بیشتری را برای هیجانات مثبت صرف کند به همان نسبت زمان کمتری را برای هیجانات منفی میگذارد(8).
فرزندانی که از حضور یکی از والدین به خصوص مادر به مدت طولانی محروم میشوند با احتمال زیادتری، احساس شادکامی کمتری را تجربه میکنند(9). از آنجا که فرزندان وقت بیشتری را با مادر میگذراند و اکثر نیازهای عاطفی آنها توسط مادر تامین می شود، الگو و نقش پذیری آنها از رفتارهای مادر قویتر است(10)؛ لذا اشتغال مادر از مواردی است که بیشتر منجر به تنهـایی آنها شده و میتواند بر رفتـارهای اجتماعی فرزندان تأثیرگذار باشد(9). این فرزندان گاها تنهایی عاطفی و اجتماعی را تجربه می کنند(9). تنهایی عاطفی از فقدان دلبستگی صمیمانه و نزدیک به شخص دیگر ناشی میشود؛ اما تنهایی اجتماعی از فقدان شبکههایی از روابط اجتماعی به وجود می آید. هر چند برداشت ها از تعریف تنهـایی مهم است :افراد میتوانند به صورت انفرادی زندگی کنند و احساس تنهایی نکنند و یا اینکه میتوانند روابط اجتماعی بسیاری داشته باشند و با وجود این، تنهایی را احساس نمایند .درنتیجه، تنهایی رابطه نزدیکتری باکیفیت ادراک شده از روابط اجتماعی تا میزان آن دارد(11). به تجربه پژوهشگران اشتغال مادران پرستار و استرس و خستگی شغلی ناشی از آن موجب میشود که انرژی کمتری برای گذران وقت با فرزند داشته باشند؛ لذا کمتر در دسترس بوده و فرزند مجبور است ساعات زیادی از روز را در تنهایی یا در کنار افرادی به جز خانواده و یا با دوستان سپری کند. بعضاً فضای مجازی پرکننده خلا تنهایی این افراد است که خود میتواند مشکلات ارتباطی و عاطفی بیشتری را به آنها تحمل نماید. مادر پرستار در زمان حضور در منزل نیز به دلیل درگیری با امور معوقه یا نیاز به استراحت و نیز درگیریهای ذهنی گاهاً ساعاتی را جدا و به دور از فرزندان سپری میکند که خود، نوعی تنهایی مضاعف برای فرزند رقم میزند. علیرغم این مسائل، برخی نیز معتقدند اشتغال مادر بر خودباوری و شیوه فرزندپروری تأثیر مثبت دارد. چون اغلب مادرانی که فرزندان خود را برای انجام مسئولیتهای شخصی تشویق و تأیید میکنند فرزندان برای برنامه ریزی انجام تکالیف و وظایف خود از انتخابهای بیشتری برخوردارند و به احتمال زیاد در آینده از مسئولیت پذیری و استقلال بیشتری برخوردار خواهند بود(12). همچنین در مطالعه دیگری اشتغال مادر را با ایجاد تنهایی آزاردهنده در فرزندان مرتبط می داند که بررفتارهای اجتماعی آنها تأثیرگذار است(10).
با توجه به اینکه حرفه پرستاری به ویژه در بخشهای اورژانس، مستلزم نوبتکاریهای متوالی و اضافهکاریهای اجباری است، این وضعیت میتواند بر نقش مادری پرستاران و به تبع آن، سلامت روانی فرزندانشان تأثیر بگذارد. پژوهشهای پیشین عمدتاً بر فشارهای شغلی پرستاران و پیامدهای آن بر خود پرستار متمرکز بودهاند و کمتر به بررسی اثرات روانی حضور ناکافی مادر بر احساس شادکامی و تنهایی فرزندان پرداختهاند. این شکاف پژوهشی، بهویژه در زمینه اثر نوبتکاری بر وضعیت روانی کودکان ۷ تا ۱۲ ساله، انگیزهای برای انجام این مطالعه فراهم نمود. لذا هدف از پژوهش حاضر، مقایسه میزان شادکامی و احساس تنهایی در فرزندان پرستاران زن دارای اضافهکاری و نوبتکاری موظف است.
روش بررسی
این مطالعه به صورت توصیفی مقایسهای است که پس از دریافت کد اخلاق در پژوهش و کسب مجوزهای لازم انجام شده است. نمونهها با استفاده از روش نمونهگیری در دسترس در فاصله زمانی مهرماه تا آذرماه سال 1401 از میان فرزندان پرستاران زن شاغل در بخش اورژانس مرکز آموزشی پژوهشی درمانی تخصصی و فوق تخصصی الزهرا (ص) شهر اصفهان انتخاب شدند.
با توجه به اینکه محیط پژوهش یکی از بزرگترین مراکز درمانی شهر اصفهان است و اورژانس آن بخش های متعددی را پوشش می دهد به دلیل رعایت همگونی شرایط کار مادران پرستار نمونه ها از یک بیمارستان جمع آوری شدند انجام نمونه گیری در دسترس به علت محدودیت ناشی از معیارهای ورود به مطالعه بود. بدین صورت که طی هماهنگی با مسئولین بیمارستان و اورژانس مربوطه یک فراخوان شرکت در مطالعه حاوی اهداف پژوهش و معیارهای ورود به مطالعه در تابلو اعلانات و کانال مجازی اورژانس قرار داده شد و از واجدین شرایط جهت همکاری در پژوهش دعوت به عمل آمد. از افراد خواسته شد در صورت تمایل به شرکت فرزندانشان در مطالعه از لینک ذکر شده در کانال مجازی اورژانس اعلام آمادگی نموده و مادران فرم مشخصات جمعیت شناختی و رضایت شرکت در مطالعه را به صورت آنلاین تکمیل نمایند.
پس از بررسی اطلاعات اولیه، شرکت کنندگان واجد شرایط در دو گروه فرزندان پرستاران دارای اضافهکاری و دارای شیف موظف قرار دادشدند. لینک حاوی ابزارهای گرداوری دادهها برای مادران ارسال گردید و توضیحات لازم برای تکمیل پرسشنامه ها ارائه شد. از آنها خواسته شد تا ظرف 48 ساعت آینده پرسشنامهها را تکمیل و ارسال نمایند.
جهت تکمیل پرسشنامه ها از مادران خواسته شد که با خواندن عبارات برای فرزندان و اخذ نظر آنها اقدام به تکمیل پرسشنامه نمایند و برای فرزندان بزرگتر با راهنمایی آنها اجازه دهند خودشان پرسشنامه را تکمیل کنند. معیارهای ورود به مطالعه شامل فرزندان پرستاران زن با حداقل یکسال سابقه کار، فاقد بیماری مشخص روانشناختی یا جسمانی مطابق خود اظهاری آنها، سن 12-7 سال و در حال تحصیل بود. معیارهای خروج از مطالعه نیز انصراف، عدم همکاری در تکمیل پرسشنامهها و ارائه پرسشنامههای ناقص بود.
حجم نمونه با استفاده از جدول مورگان 127 نفر محاسبه گردید. از آنجا که حداقل حجم نمونه با واریانس 1 و خطای 1/0 در فرمول مورگان برابر این تعداد است کف نمونه برای جامعه محدود در نظر گرفته شد(13). از این تعداد 7 نفر به دلیل عدم تکمیل دقیق پرسشنامه ها از مطالعه حذف شدند و نهایتاً120 نفر در محاسبات آماری مورد بررسی قرار گرفتند.
ابزار گردآوری دادهها شامل فرم مشخصات جمعیت شناختی مادر و فرزند شامل اطلاعات مربوط به سن مادر و فرزند، جنس فرزند، تعداد فرزندان خانواده، تحصیلات، سابقه کاری و نوع شیفتکاری مادر و دو پرسشنامه به شرح زیر بود:
1)پرسشـنامه احساس تنهـایی که توسط آشر و ویلر در سال 1985 تهیه شده است. ابزار دارای دو خرده مقیـاس تنهایی هیجانی و اجتماعی و ۲۴ سؤال است که با مقیاس لیکرت پنج گزینهای از هیچ وقت=1 تا همیشه=5 درجه بندی میشود. پرسش های 2، 5، 7،11، 13، 15، 19، 23 به دلیل اینکه پاسخگو با احسـاس راحتی و آرامـش بیشتری نگرشهای خود را دربارۀ موضوعات متن بیان کند و از بروز پاسخهای جهتدار جلـوگیـری شـود بـه عنـوان پرسـشهای نامربـوط اسـت کـه بـا
موضوعات موردعلاقه در این سنیـن مرتبط هستند و در محـاسبۀ
امتیازات نهایی در نظر گرفته نمیشوند.
پرسش های 3، 6، 9، 12، 14، 18،17 به صورت معکوس نمره گذاری میشوند. کسب امتیاز پایینتر نشان دهنده احساس تنهـایی بیشتر است و بالعکس(14). روایی محتوا و پایایی پرسشنامه در مطالعه جعفری هرندی و همکاران (1403) بررسی شده است.
پایایی آن با محاسبه ضریب آلفای کرونباخ 85/0 برای کل مقیاس گزارش شده و روایی محتوای آن تایید شده است(15). به منظور تایید پایایی پرسشنامه در مطالعه حاضر نیز مجدداً آلفاکرونباخ مقیاس محاسبه شد و با ضریب 82% برای کل مقیاس پایایی آن تایید شد.
2)پرسشنامه شادکامی آکسفورد؛ که توسط آرجیل و لو در سال 1989 تهیه و در سال 2001 بازنگری شده است. ابزار دارای 29 ماده است که با مقیاس لیکرت چهار گزینه ای از کاملاً مخالفم=0 تا کاملاً موافقم=4 درجه بندی میشود.
پنج خرده مقیاس رضایت از زندگی (سؤالات 1، 3، 5، 6، 24، 26)، حرمت خود (سوالات 4، 10، 11، 15، 20، 21، 23)، بهزیستی فاعلی (سؤالات 12، 16، 18، 19، 29)، رضایت خاطر ( سوالات 7، 9، 17، 23 ) و خلق مثبت ( سوالات 22، 27، 28) را میسنجد.
نمرات بالاتر نشان دهنده شادکامی بیشتر است(15). روایی محتوا و پایایی پرسشنامه در مطالعه میرزایی و همکاران (1401) بررسی شده است. پایایی آن با محاسبه ضریب آلفای کرونباخ 84/0برای کل مقیاس گزارش شده و روایی محتوای آن تایید شده است(17).
به منظور تایید پایایی پرسشنامه در مطالعه حاضر نیز مجدداً آلفاکرونباخ مقیاس محاسبه شد و با ضریب 85% برای کل مقیاس پایایی آن تایید شد.
دادههای جمعآوری شده با استفاده از آمار توصیفی (تعداد، درصد، میانگین، انحراف معیار) و آمار استنباطی (تی تست، کای دو، من- ویتنی، همبستگی اسپیرمن، پیرسون و آنالیز واریانس) در نرم افزار SPSS نسخه 20 تجزیه و تحلیل شدند. سطح معناداری برای کلیه آزمونها 05/0 در نظر گرفته شد. آزمون کلموگروف- اسپیرنوف نرمال بودن داده ها را تایید کرد.
یافته ها
مشخصات جمعیت شناختی شرکتکنندگان نشان داد که از 120 نفر شرکتکننده ، 75 نفر (5/62 %) از پرستاران دارای یک فرزند بودند 73 نفر (6/87%) تحصیلات تکمیلی داشتند. 67 نفر (4/80%) از فرزندان پرستاران، دختر بودند. دامنه سنی مادران پرستار 46-23 سال و میانگین سنی آنها 93/1±26 بود. دامنه سنی فرزندان آنها 12-7 سال بود که میانگین سنی 10/1 ±5/10 داشتند.
دامنه سابقه کاری پرستاران 23-5 سال و میانگین سابقه آنها 21/1 ±9 سال بود. نتیجه آزمون کای دو نظر تفاوت معنـاداری بین تعداد فرزندان خانواده (85/0=p) و تحصیـلات مادران (10/0=p) در دو گروه نشان نداد. همچنین بر اساس نتایج آزمون من ویتنی، تفاوت معناداری بین سن پرستاران (47/0=p)، سن فرزندان (85/0=p) و سابقه کار مادران(71/0=p) در دو گروه مشاهده نشد( جدول1).
جدول 1: توزیع فراوانی متغیرهای جمعیت شناختی شرکت کنندگان
| گروه متغیر |
پرستاران دارای اضافهکاری | پرستاران با نوبت کاری موظف | آماره | p-value | |
| تعداد (درصد) | تعداد (درصد) | ||||
| تعداد فرزند خانواده | یک فرزند | 37 (7/61) | 38 (3/63) | 036/0 | 85/0 |
| دو فرزند و بیشتر | 23 (3/38) | 22 (7/38) | |||
| تحصیلات مادر | کارشناسی | 23 (3/38) | 24 (4/14) | 25/17 | 10/0 |
| کارشناسی ارشد و بالاتر | 37 (7/61) | 36 (6/21) | |||
| جنس فرزند | دختر | (21)35 | (2/19)32 | 32/18 | 71/0 |
| پسر | (15)25 | (8/16)28 | |||
| دامنه سنی مادر | 46-23 | 45-23 | 71/0 | 47/0 | |
| دامنه سنی فرزند | 7-12 | 7-12 | 18/0 | 85/0 | |
| دامنه سابقه کار (سال) | 23-5 | 22-6 | 36/0 | 71/0 | |
نتایج آزمون آنالیز واریانس تک متغیره تعقیبی نشان داد که در همه ابعاد شادکامی میانگین نمرات فرزندان پرستاران دارای اضافهکاری بهطور معناداری کمتر از پرستاران با نوبت کاری موظف بود. در ابعاد شادکامی؛ بعد خلق مثبت بیشترین آسیب و بعد رضایت از زندگی کمترین تاثیرپذیری را نشان داد.
در بررسی تنهایی و ابعاد آن نمرات فرزندان پرستاران دارای اضافهکاری به طور معناداری بیشتر از پرستاران با نوبت کاری موظف بود. بعد تنهـایی هیجـانی بیشترین آسیب و تنهایی اجتماعی کمترین تاثیرپذیری را نشان داد( جدول2).
در گروه پرستاران دارای نوبتکاری موظف، نتایج آزمون همبستگی اسپیرمن ارتباط معناداری بین شادکامی فرزند با سن مادر (45/0=p)، سابقه کار مادر (76/0=p) و سن فرزند (45/0=p) نشان نداد. همچنین آزمون تی مستقل در میانگین شادکامی با تعداد فرزندان خانواده (26/0=p) و تحصیلات مادر اختلاف معناداری نشان نداد(35/0=p). آزمون کای دو نیز رابطه معناداری بین جنس فرزند و میزان شادکامی او در این گروه نشان نداد(25/0=p). در گروه پرستاران دارای اضافهکاری ارتباط معناداری بین شادکامی با سابقه کاری مادر (2/0=p) و تحصیلات مادر (1/0=p) به دست نیامد اما این ارتباط با سن بالاتر فرزند(006/0=p)، تکفرزندی (05/0=p) و فرزند دختر (006/0=p) به طور منفی معنادار بود(جدول3).
در گروه پرستاران دارای نوبتکاری موظف، آزمون همبستگی اسپیرمن بین تنهایی فرزند با سن مادر (79/0=p)، سابقه کار مادر (6/0=p) و سن فرزنـد (89/0=p) ارتباط معنـادار نشـان نداد. همچنین آزمون تی مستقل بین تنهایی فرزند با تعداد فرزندان خانواده (88/0=p) و تحصیلات مادر اختلاف معناداری نشان نداد(70/0=p).
در گروه فرزندان پرستاران دارای اضافهکاری، بین تنهایی فرزند با سابقه کار مادر (81/0=p) و تحصیلات مادر (1/0=p) ارتباط معنادار وجود نداشت؛ اما میانگیـن تنهایی با سن بالای فرزند (03/0=p)، تک فرزندی (02/0=p) و فرزند دختر (001/0=p) تفاوت منفی معنادار داشت (001/0=p)( جدول4).
در بررسی تنهایی و ابعاد آن نمرات فرزندان پرستاران دارای اضافهکاری به طور معناداری بیشتر از پرستاران با نوبت کاری موظف بود. بعد تنهـایی هیجـانی بیشترین آسیب و تنهایی اجتماعی کمترین تاثیرپذیری را نشان داد( جدول2).
در گروه پرستاران دارای نوبتکاری موظف، نتایج آزمون همبستگی اسپیرمن ارتباط معناداری بین شادکامی فرزند با سن مادر (45/0=p)، سابقه کار مادر (76/0=p) و سن فرزند (45/0=p) نشان نداد. همچنین آزمون تی مستقل در میانگین شادکامی با تعداد فرزندان خانواده (26/0=p) و تحصیلات مادر اختلاف معناداری نشان نداد(35/0=p). آزمون کای دو نیز رابطه معناداری بین جنس فرزند و میزان شادکامی او در این گروه نشان نداد(25/0=p). در گروه پرستاران دارای اضافهکاری ارتباط معناداری بین شادکامی با سابقه کاری مادر (2/0=p) و تحصیلات مادر (1/0=p) به دست نیامد اما این ارتباط با سن بالاتر فرزند(006/0=p)، تکفرزندی (05/0=p) و فرزند دختر (006/0=p) به طور منفی معنادار بود(جدول3).
در گروه پرستاران دارای نوبتکاری موظف، آزمون همبستگی اسپیرمن بین تنهایی فرزند با سن مادر (79/0=p)، سابقه کار مادر (6/0=p) و سن فرزنـد (89/0=p) ارتباط معنـادار نشـان نداد. همچنین آزمون تی مستقل بین تنهایی فرزند با تعداد فرزندان خانواده (88/0=p) و تحصیلات مادر اختلاف معناداری نشان نداد(70/0=p).
در گروه فرزندان پرستاران دارای اضافهکاری، بین تنهایی فرزند با سابقه کار مادر (81/0=p) و تحصیلات مادر (1/0=p) ارتباط معنادار وجود نداشت؛ اما میانگیـن تنهایی با سن بالای فرزند (03/0=p)، تک فرزندی (02/0=p) و فرزند دختر (001/0=p) تفاوت منفی معنادار داشت (001/0=p)( جدول4).
جدول 2: مقایسه میانگین شادکامی و تنهایی بین فرزندان پرستاران دارای نوبت کاری موظف و اضافهکاری
| گروه متغیر |
ابعاد | فرزندان پرستاران با نوبت کاری موظف |
فرزندان پرستاران دارای اضافهکاری |
F | P |
| SD ± Mean | SD ± Mean | ||||
| شادکامی | رضایت از زندگی | 21/2 30±/14 | 47/32±4/12 | 48/9 | 003/0 |
| حرمت دادن به خود | 67/2 82±/12 | 95/3 23±/10 | 61/17 | 001/0> | |
| بهزیستی فاعلی | 11/2 85±/10 | 64/3 63±/8 | 70/16 | 001/0> | |
| رضایت خاطر | 76/1 83±/6 | 33/2 05±/6 | 32/4 | 04/0 | |
| خلق مثبت | 83/1 37±/6 | 45/2 97±/4 | 57/12 | 001/0 | |
| نمره کل | 29/6 17±/51 | 17/14 20±/42 | 07/20 | 001/0> | |
| تنهایی | هیجانی | 81/1 36±/28 | 15/2 94±/32 | 50/12 | 001/0 |
| اجتماعی | 85/1 35±/18 | 25/2 91±/25 | 58/16 | 001/0 | |
| نمره کل | 66/3 71±/46 | 0/4 85±/58 | 08/22 | 001/0 | |
جدول 3: مقایسه شادکامی فرزندان پرستاران دارای نوبتکاری موظف و اضافهکاری بر اساس مشخصات جمعیت شناختی
| گروه متغیر |
فرزندان پرستاران دارای نوبتکاری موظف | فرزندان پرستاران دارای اضافه کاری | |||||
| SD ± Mean | آماره | p | SD ± Mean | آماره | p | ||
| سن مادر ( سال) |
23-35 | 10/6±35/51 | 09/0=r | 45/0 | 69/34 ± 48/17 | r=.17/0 | .18/0 |
| 40-36 | 97/5±63/50 | 52/47±34/9 | |||||
| <40 | 54/7±00/52 | 93/39±69/14 | |||||
| تعداد فرزندان خانواده | تکفرزند | 92/5±47/50 | 1/12=t | 26/0 | 73/38±62/15 | Z=-26/2 | 05/0 |
| ≤دو فرزند | 85/6±36/52 | 78/47±30/9 | |||||
| تحصیلات مادر | کارشناسی | 80/4±50/48 | 92/0=Z | 35/0 | 70/29±70/14 | t=-50/7 | . 1/0 |
| <کارشناسی | 37/6±36/51 | 97/49±91/5 | |||||
| سابقه کار مادر ( سال) |
>10 | 97/5±51/52 | 09/0=r | 76/0 | 36/42±23/14 | r=.16/0 | . 2/0 |
| <10 | 93/6±52/52 | 75/41±47/14 | |||||
| جنس فرزند | دختر | 83/6±52/59 | 08/0=x2 | 25/0 | 90/3±50/22 | 09/0= x2 | 006/0 |
| پسر | 42/6±52/57 | 83/5±52/42 | |||||
| سن فرزند ( سال) |
>10 | 24/13±07/51 | 40/0=r | 45/0 | 86/41±28/14 | r=.35/0 | 006/0 |
| <10 | 29/10±05/52 | 10/12±67/38 | |||||
| گروه متغیر |
فرزندان پرستاران دارای نوبتکاری موظف | فرزندان پرستاران دارای اضافه کاری | |||||
| SD ± Mean | آماره | p | SD ± Mean | آماره | p | ||
| سن مادر ( سال) |
23-35 | 76/6±80/32 | 03/0=r | 79/0 | 82/6 ± 06/38 | r=.015/0 | 90/0 |
| 40-36 | 12/9±59/32 | 29/8 ± 55/39 | |||||
| <40 | 31/92±8/37 | 28/7 ± 60/37 | |||||
| تعداد فرزندان خانواده | تکفرزند | 37/8±92/31 | 15/0=r | 88/0 | 81/6 ± 03/40 | t=79/1 | 02/0 |
| ≤دو فرزند | 78/7±93/32 | 41/8 ± 48/36 | |||||
| تحصیلات مادر | کارشناسی | 35/5 ± 31 | 38/0=t | 70/0 | 29/6 ± 57/40 | t=54/1 | 1/0 |
| <کارشناسی | 28/8 ± 63/32 | 17/8 ± 49/37 | |||||
| سابقه کار مادر ( سال) |
>10 | 31/8 ± 56/32 | 06/0=r | 60/0 | 67/7 ± 27/39 | r=03/0 | 81/0 |
| <10 | 79/7 ± 41/32 | 38/7 ± 00/37 | |||||
| جنس فرزند | دختر | 63/7 ± 67/30 | 06/0=x2 | 85/0 | 69/7 ± 79/40 | 08/0=x2 | 001/0 |
| پسر | 69/6 ± 79/29 | 62/7 ± 75/38 | |||||
| سن فرزند ( سال) |
>10 | 42/8 ± 65/32 | 18/0=r | 89/0 | 69/7 ± 79/38 | r=-114 | 03/0 |
| <10 | 5/4 ± 30/31 | 43/6 ± 33/40 | |||||
بحث و نتیجه گیری
این پژوهش با هدف مقایسه شادکامی و تنهایی در فرزندان پرستاران زن دارای اضافهکاری و نوبتکاری موظف انجام شد. نتایج نشان داد که میانگین نمرات شادکامی فرزندان پرستاران با اضافه کاری بیشتر از فرزندان پرستاران دارای شیفت موظف کمتر بود. خلق مثبت این افراد پایینتر اما رضایت از زندگی آنها بالاتر بود.کبریایی و همکاران (1399) نیز در مطالعه خود که با هدف مقایسه مشکلات رفتاری کودکان بین دو گروه از مادران پرستار شیفتی و ثابت انجام دادند نتیجهگیری کردند که افزایش سطح استرس شغلی در مادران پرستار ممکن است منجر به مشکلات رفتاری در فرزندان آنها به ویژه علائم اضطراب، افسردگی و درونیسازی شود(18). از آنجا که اضافه کاری استرس شغلی بیشتری بر مادران پرستار تحمیل میکند و بروز اضطراب و افسردگی با کاهش خلق مثبت، شادکامی را تحت تاثیر قرار میدهد این یافته نتایج مطالعه ما را تایید می کند. در تبیین این یافته میتوان گفت بر اساس نظریه دلبستگی باولبی(19) از آنجا که روابط مادر و فرزند در طی زمان بر اثر رفتارهای متقابل شکل میگیرد، اگر مادر در زمانهای حساس کودکی و نوجوانی در دسترس فرزند نباشد دلبستگی دچار آسیب میشود و بروز دلبستگی ناایمن میتواند سلامت روان فرزند را به طور منفی تحت تأثیر قرار دهد.کودکان در سنین حساس مدرسه نیاز بالایی به حضور مادر دارند در بازه زمانی کوتاه غیبت مادر ممکن است حضور نزد سایر اعضای خانواده یا مراکز نگهداری برای آنها کفایت کند اما اگر غیبت طولانی شود فرزند نمیتواند امنیت لازم را دریافت کند و همین موجب افزایش احتمال افسردگی و کاهش شادکامی وی میشود. علیرغم این مشکلات در این شرایط آنها سعی می کنند امورات روزمره را به تنهایی حل کنند، بر این اساس از استقلال بیشتری برخوردار خواهند شد.
نتایج دیگر مطالعه ما نشان داد که میانگین نمرات تنهایی فرزندان پرستاران دارای اضافه کاری بیشتر از فرزندان پرستارانی بود که نوبتکاری موظف داشتنئد و تنهایی هیجانی بیشتری را نسبت به تنهایی اجتماعی تجربه میکردند. این نتایج با مطالعه تورکل اوقلو و موصطافا (2019) که به واکاوی نظرات مادران شاغل در مورد کیفیت زمان صرف شده با فرزندانشان پرداخته است هم راستا است. در این مطالعه بیش از نیمی از مادران معتقد بودند که با توجه به مسئولیتهای داخل خانه بعد از کار در بیرون، ارتباط آنها با فرزندانشان بسیار کم و باکیفیت پایین است و اکثرا آنها با دوستان خود وقت میگذرانند و با مادر دردل نمیکنند. به عبارتی این افراد تنهایی اجتماعی خود را با دوستان پر میکنند اما تنهایی هیجانی در آنها نهفته شده است. تقریباً همه مادران از ساعات طولانی کار که موجب میشد نتوانند به کارهای خانه و صرف وقت با فرزندشان بپردازند، شکایت داشتند(20).
در مطالعه الحانی (1397) با بررسی تعارض کار- خانواده به عنوان یک عامل استرس زا در زندگی پرستاران نتیجه گیری شد که مشکلاتی مانند کار در تعطیلات، مواجهه با مرگ بیماران، سختی و حساسیت شغلی، مشکلات سازمانی، بیماران بدحال، امنیت شغلی، فشـارکاری و شیفـتهای نامنظم با مشکلات خانوادگی پرستاران در ارتباط است و بر زندگی شخصی آنها تأثیر مداوم دارد. در این مطالعه اغلب پرستارانی که صاحب فرزند بودند معتقد بودند فشار کاری و ساعات طولانی کار بر روابط آنها با فرزندانشان اثر منفی داشته است(21).
در تبییـن این یافتـه میتوان گفـت که در مشاغـل سختی ماننـد
پرستاری که روزانه با بیماران، اطرافیان بیمار، سختی فیزیکی کار، مشکلات با پزشکان و همکاران و سایر استرسها مواجه هستند مادران زمانی که در خانه حضور پیدا میکنند به جای تعامل با خانواده به ناچار میبایست به امور خانه نیز رسیدگی کنند، آنها در بازه زمانی کوتاهی که در کنار سایر اعضای خانواده هستند بیشتر تمایل دارند استراحت کنند و اغلب انرژی کافی برای تعامل و ایجاد ارتباط ندارند. همین امر باعث میشود فرزندانی که مادران آنها بیش از ساعات موظف در محل کار حاضر میشوند مورد غفلت قرار گیرند و نتیجه این غفلت طولانیمدت ایجاد احساس تنهایی فرزندان است.
همچنین یافته دیگر این مطالعه نشان داد که اکثراً فرزندان دختر با سن بالاتر و در خانواده های کم جمعیت که مادران آنها اضافه کاری بیشتری در بیمارستان دارند از شادکامی کمتر و تنهایی بیشتری رنج می برند. شاه حسینی و همکاران (1402) در مطالعه ای که با هدف تعیین نیازهای روانی عاطفی دختران نوجوان در مازندران انجام دادند نتیجهگیری کردند که با افزایش سن فرزندان دختر نوجوان نیازهای روانی عاطفی این گروه سنی نیز افزایش مییابد(22). از آنجا که همانند سازی فرزندان دختر با مادر صورت میگیرد با افزایش سن آنها نیاز به حضور مادر و همراهی و همدلی با دختر در مسائل عاطفی و اجتماعی بیشتر احساس میشود. این موضوع در خصوص مادران پرستار که به دلیل اضافه کاری زمان طولانیتری را در محل کار سپری میکنند موجب عدم تامین نیازهای روانی عاطفی فرزندان آنها به خصوص فرزندان دختر خواهد شد که نیازمند توجه و دقت بیشتر است. به خصوص در خانواده های کم جمعیت و تک فرزند که فرزندان وابستگی بیشتری به والدین دارند این معضل شغلی مادر میتواند منجر به ایجاد احساس تنهایی درونی در فرزندان دختر شده و زمینه ساز بروز اختلالات خلقی و تمایل به روی آوری به فضای مجازی و ایجاد صمیمیت با افراد دیگر شود. این احساس تنهایی با کاهش توان تاب آوری میتواند بستر بروز مشکلات اجتماعی و ناسازگاریها را فراهم سازد(23).
های و همکاران (2022) نیز در مطالعه خود با هدف کسب تجارب قرزند پروری پرستاران نوبت کار در کره جنوبی نتیجه گیری کردند که پرستارانی که به صورت شیفتهای مکرر و اضافه کاری فعالیت میکنند سعی میکنند از طریق تعامل بین پرستاری و فرزند پروری زندگی خود را متعادل کنند که در خانواده های کوچک با مشکلات بیشتری مواجه هستند و برای شناخت عواملی که می تواند این تعادل را تقویت کند تحقیقات بیشتری لازم است(24).
در این مطالعه پژوهشگر با محدودیتهایی در جذب فرزندان پرستاران مواجه شد. برخی به دلایل مختلف از جمله عدم انگیزه از مشارکت در این مطالعه خودداری میکردند که با توضیح اهداف پژوهش و جلب نظر آنها این محدودیت کنترل شد. همچنین در طول اجرای پژوهش، تفاوت های فردی، فرهنگی، عوامل محیطی-اجتماعی و نیز تکمیل آنلاین پرسشنامه ها ممکن بود بر روی پاسخها مشارکت کنندگان تأثیرگذار باشد که قابل کنترل نبود و ممکن است نتایج را تحت تأثیر قرار داده باشد. همچنین این مطالعه در یک بیمارستان مرکزی بزرگ در شهر اصفهان به صورت نمونه گیری در دسترس انجام شد پیشنهاد می شـود در مطالعات بعدی با انجام مطالعـات وسیـعتر و نمونه گیری تصادفی قابلیت تعمیم نتایج را ایجاد نمود. همچنین مطالعه حاضر برروی پدران پرستار انجام گردیده و تاثیرات روانشناختی متغیرهای مربوطه بر کودکان پرستاران مرد و زن مقایسه گردد و نیز به مسائل فرهنگی موثر بر تربیت فرزند نیز توجه شود.
از نقاط قوت این مطالعه این بود که پژوهشگران همه پرستار خانم بودند که برخی فرزندانی در رده سنی مورد مطالعه داشتند و با این مشکل حرفه ای در پرستاری دردآشنا بودند که این نقطه قوت توانست در جلب همکاری پرستاران موثر باشد. همچنین بهدلیل دلبستگی حرفه ای، این مطالعه بدون تعارض منافع نتایج را در راستای بهبود شرایط کاری پرستاران برای استناد در پژوهشهای بعدی در کشور و در جهت بهبود سیاست های مدیریتی در پرستاری در دسترس پژوهشگران و برنامه ریزان قرار میدهد.
از نتایج این مطالعه می توان استنباط کرد که اضافهکاری مادران پرستار با شادکامی و تنهایی فرزندانشان مرتبط است. به این معنی که با حضور کمتر مادر در منزل و خستگی ناشی از کار پراسترس پرستاری، شادکامی فرزندان به خصوص دختران نوجوان تک فرزند کاهش یافته و بر میزان تنهایی هیجانی آنها افزوده خواهد شد. این نتایج حاکی از آن است که ساعات کار طولانی پرستاری علاوه بر عوارض و اثرات مخرب و منفی که بر وضعیت سلامت جسمی و روانی خود پرستاران میگذارد می تواند به طور مستقیم بر اعضای خانواده به خصوص فرزندان اثر منفی داشته باشد و باعث ایجاد مشکلات روانشناختی در آنان شود. این یک نکته بسیار مهم برای سیاستگذاران و برنامه ریزان حوزه سلامت است که با تامین نیروی انسانی کافی و ایجاد خدمات رفاهی مناسب برای پرستاران به خصوص پرستاران زن از تحمیل اضافه کاری به این افراد کاسته شود.
ملاحظات اخلاقی
این پژوهـش پس از دریافـت کـد اخـلاق به شمـاره IR.IAU.KHUISF.REC.1399.220 از کمیتـه اخـلاق دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان و کسب مجوز از معاونت پژوهشی دانشگاه انجام شد و کلیه ملاحظات اخلاقی در زمینه کسب رضایت آگاهانه، محرمانگی اطلاعات و رعایت حقوق شرکت کنندگان در آن رعایت شده است. شرکت کنندگان هر زمان تمایل به ادامه همکاری نداشتند میتوانستند به صورت آزادانه از مطالعه خارج شوند. از شرکت کنندگان در پژوهش برای همکاری با پژوهشگران تقدیر و تشکر به عمل آمد.
سهم نویسندگان
ساره امینی: گرداوری و تجزیه و تحلیل داده ها؛ نرگس صادقی: ایده پردازی، چارچوب بندی و تبیین و مریم مقیمیان: نگارش مقاله و انجام اصلاحـات را برعهده داشتند. نویسندگان نسخه نهایی مقاله را مطالعه و تایید نموده و مسئولیت پاسخگویی در قبال پژوهش را پذیرفته اند.
حمایت مالی
پژوهش حاضر هیچگونه حمایت مالی از هیچ سازمانی دریافت نکرده است.
تضاد منافع
نویسندگان مقاله اعلام می دارند که هیچگونه تعارض منافعی وجود ندارد.
تقدیر و تشکر
پژوهشگران بر خود لازم می دانند از حوزه معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان برای تصویب پایان نامه و کلیه مشارکتکنندگان در این پژوهش تشکر و قدردانی نمایند.
این پژوهش با هدف مقایسه شادکامی و تنهایی در فرزندان پرستاران زن دارای اضافهکاری و نوبتکاری موظف انجام شد. نتایج نشان داد که میانگین نمرات شادکامی فرزندان پرستاران با اضافه کاری بیشتر از فرزندان پرستاران دارای شیفت موظف کمتر بود. خلق مثبت این افراد پایینتر اما رضایت از زندگی آنها بالاتر بود.کبریایی و همکاران (1399) نیز در مطالعه خود که با هدف مقایسه مشکلات رفتاری کودکان بین دو گروه از مادران پرستار شیفتی و ثابت انجام دادند نتیجهگیری کردند که افزایش سطح استرس شغلی در مادران پرستار ممکن است منجر به مشکلات رفتاری در فرزندان آنها به ویژه علائم اضطراب، افسردگی و درونیسازی شود(18). از آنجا که اضافه کاری استرس شغلی بیشتری بر مادران پرستار تحمیل میکند و بروز اضطراب و افسردگی با کاهش خلق مثبت، شادکامی را تحت تاثیر قرار میدهد این یافته نتایج مطالعه ما را تایید می کند. در تبیین این یافته میتوان گفت بر اساس نظریه دلبستگی باولبی(19) از آنجا که روابط مادر و فرزند در طی زمان بر اثر رفتارهای متقابل شکل میگیرد، اگر مادر در زمانهای حساس کودکی و نوجوانی در دسترس فرزند نباشد دلبستگی دچار آسیب میشود و بروز دلبستگی ناایمن میتواند سلامت روان فرزند را به طور منفی تحت تأثیر قرار دهد.کودکان در سنین حساس مدرسه نیاز بالایی به حضور مادر دارند در بازه زمانی کوتاه غیبت مادر ممکن است حضور نزد سایر اعضای خانواده یا مراکز نگهداری برای آنها کفایت کند اما اگر غیبت طولانی شود فرزند نمیتواند امنیت لازم را دریافت کند و همین موجب افزایش احتمال افسردگی و کاهش شادکامی وی میشود. علیرغم این مشکلات در این شرایط آنها سعی می کنند امورات روزمره را به تنهایی حل کنند، بر این اساس از استقلال بیشتری برخوردار خواهند شد.
نتایج دیگر مطالعه ما نشان داد که میانگین نمرات تنهایی فرزندان پرستاران دارای اضافه کاری بیشتر از فرزندان پرستارانی بود که نوبتکاری موظف داشتنئد و تنهایی هیجانی بیشتری را نسبت به تنهایی اجتماعی تجربه میکردند. این نتایج با مطالعه تورکل اوقلو و موصطافا (2019) که به واکاوی نظرات مادران شاغل در مورد کیفیت زمان صرف شده با فرزندانشان پرداخته است هم راستا است. در این مطالعه بیش از نیمی از مادران معتقد بودند که با توجه به مسئولیتهای داخل خانه بعد از کار در بیرون، ارتباط آنها با فرزندانشان بسیار کم و باکیفیت پایین است و اکثرا آنها با دوستان خود وقت میگذرانند و با مادر دردل نمیکنند. به عبارتی این افراد تنهایی اجتماعی خود را با دوستان پر میکنند اما تنهایی هیجانی در آنها نهفته شده است. تقریباً همه مادران از ساعات طولانی کار که موجب میشد نتوانند به کارهای خانه و صرف وقت با فرزندشان بپردازند، شکایت داشتند(20).
در مطالعه الحانی (1397) با بررسی تعارض کار- خانواده به عنوان یک عامل استرس زا در زندگی پرستاران نتیجه گیری شد که مشکلاتی مانند کار در تعطیلات، مواجهه با مرگ بیماران، سختی و حساسیت شغلی، مشکلات سازمانی، بیماران بدحال، امنیت شغلی، فشـارکاری و شیفـتهای نامنظم با مشکلات خانوادگی پرستاران در ارتباط است و بر زندگی شخصی آنها تأثیر مداوم دارد. در این مطالعه اغلب پرستارانی که صاحب فرزند بودند معتقد بودند فشار کاری و ساعات طولانی کار بر روابط آنها با فرزندانشان اثر منفی داشته است(21).
در تبییـن این یافتـه میتوان گفـت که در مشاغـل سختی ماننـد
پرستاری که روزانه با بیماران، اطرافیان بیمار، سختی فیزیکی کار، مشکلات با پزشکان و همکاران و سایر استرسها مواجه هستند مادران زمانی که در خانه حضور پیدا میکنند به جای تعامل با خانواده به ناچار میبایست به امور خانه نیز رسیدگی کنند، آنها در بازه زمانی کوتاهی که در کنار سایر اعضای خانواده هستند بیشتر تمایل دارند استراحت کنند و اغلب انرژی کافی برای تعامل و ایجاد ارتباط ندارند. همین امر باعث میشود فرزندانی که مادران آنها بیش از ساعات موظف در محل کار حاضر میشوند مورد غفلت قرار گیرند و نتیجه این غفلت طولانیمدت ایجاد احساس تنهایی فرزندان است.
همچنین یافته دیگر این مطالعه نشان داد که اکثراً فرزندان دختر با سن بالاتر و در خانواده های کم جمعیت که مادران آنها اضافه کاری بیشتری در بیمارستان دارند از شادکامی کمتر و تنهایی بیشتری رنج می برند. شاه حسینی و همکاران (1402) در مطالعه ای که با هدف تعیین نیازهای روانی عاطفی دختران نوجوان در مازندران انجام دادند نتیجهگیری کردند که با افزایش سن فرزندان دختر نوجوان نیازهای روانی عاطفی این گروه سنی نیز افزایش مییابد(22). از آنجا که همانند سازی فرزندان دختر با مادر صورت میگیرد با افزایش سن آنها نیاز به حضور مادر و همراهی و همدلی با دختر در مسائل عاطفی و اجتماعی بیشتر احساس میشود. این موضوع در خصوص مادران پرستار که به دلیل اضافه کاری زمان طولانیتری را در محل کار سپری میکنند موجب عدم تامین نیازهای روانی عاطفی فرزندان آنها به خصوص فرزندان دختر خواهد شد که نیازمند توجه و دقت بیشتر است. به خصوص در خانواده های کم جمعیت و تک فرزند که فرزندان وابستگی بیشتری به والدین دارند این معضل شغلی مادر میتواند منجر به ایجاد احساس تنهایی درونی در فرزندان دختر شده و زمینه ساز بروز اختلالات خلقی و تمایل به روی آوری به فضای مجازی و ایجاد صمیمیت با افراد دیگر شود. این احساس تنهایی با کاهش توان تاب آوری میتواند بستر بروز مشکلات اجتماعی و ناسازگاریها را فراهم سازد(23).
های و همکاران (2022) نیز در مطالعه خود با هدف کسب تجارب قرزند پروری پرستاران نوبت کار در کره جنوبی نتیجه گیری کردند که پرستارانی که به صورت شیفتهای مکرر و اضافه کاری فعالیت میکنند سعی میکنند از طریق تعامل بین پرستاری و فرزند پروری زندگی خود را متعادل کنند که در خانواده های کوچک با مشکلات بیشتری مواجه هستند و برای شناخت عواملی که می تواند این تعادل را تقویت کند تحقیقات بیشتری لازم است(24).
در این مطالعه پژوهشگر با محدودیتهایی در جذب فرزندان پرستاران مواجه شد. برخی به دلایل مختلف از جمله عدم انگیزه از مشارکت در این مطالعه خودداری میکردند که با توضیح اهداف پژوهش و جلب نظر آنها این محدودیت کنترل شد. همچنین در طول اجرای پژوهش، تفاوت های فردی، فرهنگی، عوامل محیطی-اجتماعی و نیز تکمیل آنلاین پرسشنامه ها ممکن بود بر روی پاسخها مشارکت کنندگان تأثیرگذار باشد که قابل کنترل نبود و ممکن است نتایج را تحت تأثیر قرار داده باشد. همچنین این مطالعه در یک بیمارستان مرکزی بزرگ در شهر اصفهان به صورت نمونه گیری در دسترس انجام شد پیشنهاد می شـود در مطالعات بعدی با انجام مطالعـات وسیـعتر و نمونه گیری تصادفی قابلیت تعمیم نتایج را ایجاد نمود. همچنین مطالعه حاضر برروی پدران پرستار انجام گردیده و تاثیرات روانشناختی متغیرهای مربوطه بر کودکان پرستاران مرد و زن مقایسه گردد و نیز به مسائل فرهنگی موثر بر تربیت فرزند نیز توجه شود.
از نقاط قوت این مطالعه این بود که پژوهشگران همه پرستار خانم بودند که برخی فرزندانی در رده سنی مورد مطالعه داشتند و با این مشکل حرفه ای در پرستاری دردآشنا بودند که این نقطه قوت توانست در جلب همکاری پرستاران موثر باشد. همچنین بهدلیل دلبستگی حرفه ای، این مطالعه بدون تعارض منافع نتایج را در راستای بهبود شرایط کاری پرستاران برای استناد در پژوهشهای بعدی در کشور و در جهت بهبود سیاست های مدیریتی در پرستاری در دسترس پژوهشگران و برنامه ریزان قرار میدهد.
از نتایج این مطالعه می توان استنباط کرد که اضافهکاری مادران پرستار با شادکامی و تنهایی فرزندانشان مرتبط است. به این معنی که با حضور کمتر مادر در منزل و خستگی ناشی از کار پراسترس پرستاری، شادکامی فرزندان به خصوص دختران نوجوان تک فرزند کاهش یافته و بر میزان تنهایی هیجانی آنها افزوده خواهد شد. این نتایج حاکی از آن است که ساعات کار طولانی پرستاری علاوه بر عوارض و اثرات مخرب و منفی که بر وضعیت سلامت جسمی و روانی خود پرستاران میگذارد می تواند به طور مستقیم بر اعضای خانواده به خصوص فرزندان اثر منفی داشته باشد و باعث ایجاد مشکلات روانشناختی در آنان شود. این یک نکته بسیار مهم برای سیاستگذاران و برنامه ریزان حوزه سلامت است که با تامین نیروی انسانی کافی و ایجاد خدمات رفاهی مناسب برای پرستاران به خصوص پرستاران زن از تحمیل اضافه کاری به این افراد کاسته شود.
ملاحظات اخلاقی
این پژوهـش پس از دریافـت کـد اخـلاق به شمـاره IR.IAU.KHUISF.REC.1399.220 از کمیتـه اخـلاق دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان و کسب مجوز از معاونت پژوهشی دانشگاه انجام شد و کلیه ملاحظات اخلاقی در زمینه کسب رضایت آگاهانه، محرمانگی اطلاعات و رعایت حقوق شرکت کنندگان در آن رعایت شده است. شرکت کنندگان هر زمان تمایل به ادامه همکاری نداشتند میتوانستند به صورت آزادانه از مطالعه خارج شوند. از شرکت کنندگان در پژوهش برای همکاری با پژوهشگران تقدیر و تشکر به عمل آمد.
سهم نویسندگان
ساره امینی: گرداوری و تجزیه و تحلیل داده ها؛ نرگس صادقی: ایده پردازی، چارچوب بندی و تبیین و مریم مقیمیان: نگارش مقاله و انجام اصلاحـات را برعهده داشتند. نویسندگان نسخه نهایی مقاله را مطالعه و تایید نموده و مسئولیت پاسخگویی در قبال پژوهش را پذیرفته اند.
حمایت مالی
پژوهش حاضر هیچگونه حمایت مالی از هیچ سازمانی دریافت نکرده است.
تضاد منافع
نویسندگان مقاله اعلام می دارند که هیچگونه تعارض منافعی وجود ندارد.
تقدیر و تشکر
پژوهشگران بر خود لازم می دانند از حوزه معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان برای تصویب پایان نامه و کلیه مشارکتکنندگان در این پژوهش تشکر و قدردانی نمایند.
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
پرستاری
دریافت: 1403/11/11 | پذیرش: 1403/12/22 | انتشار: 1404/6/31
دریافت: 1403/11/11 | پذیرش: 1403/12/22 | انتشار: 1404/6/31
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
