دوره 19، شماره 2 - ( خرداد و تیر 1399 )                   جلد 19 شماره 2 صفحات 56-43 | برگشت به فهرست نسخه ها

Ethics code: IR.SSU.REC.1398.089


XML English Abstract Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Faezi S F, Murtaza N. Factors Affecting the Location of Medical Complexes Relative to the Network of Passages and Model Presentation. TB. 2020; 19 (2) :43-56
URL: http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-2997-fa.html
فائزی سید فرزین، مرتضی نضال. عوامل مؤثر بر مکان‌یابی مجتمع‌های پزشکی نسبت به شبکه معابر و ارائه مدل. طلوع بهداشت. 1399; 19 (2) :56-43

URL: http://tbj.ssu.ac.ir/article-1-2997-fa.html


دانشگاه پیام نور ، farzin_faezi@yahoo.com
متن کامل [PDF 733 kb]   (909 دریافت)     |   چکیده (HTML)  (983 مشاهده)
متن کامل:   (1305 مشاهده)
عوامل مؤثر بر مکان‏یابی مجتمع‏های پزشکی نسبت به شبکه معابر و ارائه مدل
 
نویسندگان:سید فرزین فائزی1، نضال مرتضی2
1.نویسنده مسئول: استادیار گروه عمران، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
 تلفن تماس: 09133517125                               Email:Farzin_faezi@yahoo.com
2.کارشناسی ارشد گروه عمران، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
مقدمه: انتخاب مکان مناسب برای راه‏اندازی یک مرکز درمانی از جمله تصمیمات مهمی است که ‏می‏تواند تأثیرات قابل ملاحظه‏ای بر عملکرد آن مرکز، کاربری‏های مجاور و شبکه معابر پیرامون آن در بلند مدت داشته باشند. هدف این تحقیق، اولویت‏بندی عوامل مؤثر بر مکان‏یابی مجتمع‏های پزشکی، نسبت به شبکه معابر شهری و ارائه مدل مکان‏یابی می‏باشد.
روش بررسی: روش تحقیق توصیفی-تحلیلی است. اطلاعات مورد نیاز از گزارشات طرح جامع، طرح تفصیلی، طرح جامع حمل ‏و نقل شهر یزد، مشاهده میدانی و آمارگیری، استفاده شده است. علاوه بر آن‏، دو گونه پرسش‏نامه طراحی شد. پرسش‏نامه اول، بمنظور شناخت مشکلات محل استقرار مراکز درمانی موجود و پرسش‏نامه دوم برای اولویت‏بندی عوامل مؤثر در مکان‏یابی مراکز درمانی، طراحی شد و از برنامه و نرم‏افزار ,SPSS-22 ,AHP Expert Choice، ArcGIS استفاده شده است.
یافته‏ها: هفت معیار اصلی در مکان‏یابی مراکز درمانی مؤثر است، شامل: 1-هم‏جواری کاربری درمانی با شبکه ارتباطی درجه یک، 2-فاصله از مسیل، 3-فاصله از کارگاه‏های صنعتی، 4-فاصله از مراکز درمانی(هم‏پوشانی)، 5-فاصله از مراکز تجاری عمده، 6-فاصله از پایانه‏های اتوبوسرانی و ایستگاه راه‏آهن و 7-فاصله تقاطع تا مرکز درمانی). همچنین با توجه به معیارهای به دست آمده و روش پیشنهادی، مکان‏ مناسب برای احداث کلینک‏ها و مجتمع‏های پزشکی جدید شهر یزد به عنوان نمونه موردی مشخص گردید. در نهایت، مدل مکان‏یابی مناسب جهت مجتمع‏های پزشکی ارائه شد.
نتیجه‏گیری: مجاورت مراکز درمانی با شبکه ارتباطی درجه یک به منظور تأمین دسترسی سریع و مطلوب مراجعین، در اولویت عوامل انتخاب محل استقرار(مکان‏یابی) مجتمع‏های پزشکی می‏باشد.
 
واژه‏های کلیدی: اولویت‏بندی، مکان‏یابی، مجتمع‏های پزشکی، پرسش‏نامه، کاربری درمانی
مقدمه
توسعه جدید و تغییر کاربری اراضی بر خلاف طرح‏های جامع و تفصیلی شهر، بدون در نظر گرفتن افزایش جریان ترافیک بین کاربری‏های مختلف و بدون توجه به شبکه معابر وضع موجود پیرامون آن، اقدامی خالی از اشکال نیست. امروزه متخصصان پی برده‏اند که چیدمان کاربری‏ها‏ باید طبق برنامه و در راستای اهداف شهری، طرح جامع، سرانه شهری و موقعیت مکانی مناسب تابع ضوابط و دستورالعمل وزارتخانه‏های مربوطه می‏باشد. تغییر کاربری اراضی در شهرها، موجب بروز مشکلات ترافیکی پیش‏بینی نشده در شبکه معابر پیرامون آن نظیر عدم تناسب بین عملکرد کاربری‏ها با شبکه معابر، نامتناسب بودن دسترسی‏ها و شبکه معابر موجود، ایجاد گره‏های ترافیکی و دیگر مسائلی از این دست، می‏باشد.
از آنجایی که بهداشت و درمان از ضروریت‏های اولیه زندگی است، لذا خدمات رسانی مناسب و پویا به شهرنشینان نیازمند استقرار مراکز خدمات درمانی در مکان مناسب در سطح شهر می‏باشد که نقش مهمی در تأمین آسایش شهروندان ایفا می‏کنند. از سوی دیگر با توجه به لزوم برنامه‏ریزی حمل‏ونقل برای آینده و اهمیت مکان‏یابی کاربری‏های جدید و تأثیر آن بر عملکرد و ظرفیت شبکه حمل‏ونقل، علی‏الخصوص موضوع مکان‏یابی مجتمع‏های پزشکی، تأثیر به‏سزایی برروی شبکه ارتباطی پیرامون آن را دارد، باید به آن توجه ویژه‏ای شود. تأخیرات ناشی از تراکم ترافیک در اثر مکان‏یابی نادرست مجتمع‏های پزشکی علاوه بر افزایش آلودگی هوا و آلودگی صوتی توسط خودروها، باعث بروز مشکلات از قبیل تصادفات، افزایش زمان سفر و تأثیر روانی آن بر شهروندان را نیز به همراه خواهد داشت(1). دسترسی سریع، به موقع و ارزان به مراکز خدماتی بهداشتی ودرمانی به عنوان مهمترین کاربری‏های شهری در ارتباط با تامین سلامت فرد وجامعه است، اهمیت فوق‏العاده‏ای دارد(2). یکی از تصمیمات استراتژیکی که می‏تواند تأثیرات پایدار بر عملکرد مراکز درمانی در بلندمدت داشته باشد، محل استقرار آن است(3). تعیین مکان بهینه مراکز درمانی  با توجه به صرف  هزینه‏های زیاد و به‏نحوی که همه شهروندان به‏راحتی از آن بهره‏مند شوند، بسیار مهم است(4).
تحقیقاتی در شهر زنجان و منطقه چهار شیراز در خصوص عوامل تأثیرگذار در مکان‏یابی مراکز درمانی(بیمارستان) انجام شد. لایه‏های مرتبط شامل سازگاری اراضی، نزدیکی به مراکز مسکونی، دسترسی به شبکه‏های ارتباطی اصلی، فاصله از کارگاه‏های صنعتی، نزدیکی به فضای سبز شهری، فاصله از مراکز بهداشتی و... تهیه شد،  با روی هم‏گذاری لایه‏های مذکور و پس از بررسی و تحلیل، نتایج حاصل نشان داد مکان فعلی اکثر مراکز درمانی (بیمارستان‏ها) در شهر زنجان با معیارهای علمی و ضرورت‏های این کاربری مطابقت ندارد(6، 5).
نتایج تحقیقی نشان می‏دهد محل استقرار مراکز درمانی وضع موجود با معیارهای مکان‏یابی از لحاظ شبکه ارتباطی، سهولت دسترسی و... مطابقت ندارد که منجر به ایجاد بسیاری از مشکلات شده است. لذا پیشنهاد شد این مراکز با تدابیری اساسی به مکان‏های مناسب انتقال داده شوند(7).
در تحقیق دیگری مهم‏ترین عاملی که منجر به موفقیت یک مرکز درمانی چه در سطح محلی و یا در سطح وسیعتر، از قبیل سرویس دهی بهتر وکسب درآمد بیشتر، موقعیت مناسب آن می‏باشد. بر همین اساس مکان‏یابی از جمله تحلیل‏هایی است که تأثیر فراوانی در کاهش هزینه‏ها و بالا بردن قابلیت دسترسی در راه‏اندازی فعالیت‏های مختلف را دارد(8). نتایج تحقیقی در شهر نورآباد نشان می‏دهد مراکز بهداشتی و درمانی از لحاظ تعداد و شعاع دسترسی در وضعیت نامطلوبی قرار دارند. لذا مکان مناسب جهت احداث مراکز درمانی با استفاده از معیارهای شیب، تراکم جمعیت، فاصله از مراکز موجود بهداشتی درمانی، فضای سبز، آتش‏نشانی، شبکه ارتباطی و نوع کاربری اراضی، مشخص گردید(9).
در شهر نجف‏آباد، مکان‏های مناسب برای ایجاد مراکز بهداشتی-درمانی جدید شهری مشخص و اولویت‏بندی گردید. این عوامل شامل: صنایع، فاصله از بیمارستان‏ها و مراکز بهداشتی موجود، فضای سبز، دسترسی به شبکه‏های ارتباطی اصلی، آتش نشانی، مراکز نواحی اصلی، تراکم محلات و کاربری اراضی می‏باشد(10).
در تحقیقی معیارهای تاثیرگذار در مکان‏یابی شامل شعاع دسترسی، فاصله هم‏جواری (سازگاری)، شعاع خدمت‏دهی و معیار جمعیتی مشخص شد. به منظور وزن‏دهی متغیرها از فرایند تحلیل سلسله مراتبی استفاده شد و پس از هم‏پوشانی‏ لایه‏ها، مکان‏یابی مراکز درمانی منطقه 11 شهر تهران انجام و محل‏های بهینه برای استقرار مراکز درمانی مشخص شدند(11). در شهر سیرجان مکان‏یابی مراکز درمانی در سطح شهر با منظور کردن معیارهای مربوطه انجام گردید، که پس از وزن‏دهی به معیارها و زیرمعیارها و با استفاده از محیط نرم‏افزاری(ArcGIS)، هم‏پوشانی لایه‏ها انجام و نقشه مناسب مناطق مختلف شهری جهت احداث مراکز درمانی تهیه شد(12).
تحقیقی دیگری با هدف شناخت پیامدهای توزیع نامناسب کاربری‏های درمانی بر ترافیک شهری در مرکز شهر کرمانشاه انجام و نتایج این تحقیق نشان داد تمرکز کاربری‏های بهداشتی درمانی در مرکز شهر سبب عدم دسترسی مناسب به این نوع کاربری‏ها شده است(13).
در پژوهش‏های گذشته مطالعاتی در خصوص تأثیر کاربری‏های درمانی بر شبکه معابر پیرامون آن در مبحث مکان‏یابی، کمتر انجام شده است.
از طرفی این تحقیق با درنظر گرفتن ضوابط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، آیین‏نامه‏های شهرسازی و ترافیک، به صورت همزمان انجام شده است، که در تحقیقات گذشته ضوابط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بیشتر مد نظر بود. این نکته به عنوان نوآوری این تحقیق معرفی می‏شود. لذا هدف اصلی این تحقیق اولویت‏بندی عوامل مؤثر بر مکان‏یابی مراکز درمانی نسبت به‏شبکه معابر و ارائه مدل مکان‏یابی می‏باشد.
روش بررسی
این تحقیق از نظر هدف کاربردی، از نظر روش آن توصیفی تحلیلی است که در چهار بخش انجام شده است. بخش اول: شناخت مشکلات دسترسی به‏کاربری‏های درمانی موجود و ارزیابی تأثیر این نوع از کاربری‏های بر عملکرد شبکه معابر پیرامون آن با تمرکز بر بلوار شهید آیت ا... طالقانی است. این بلوار یکی از معابر هسته مرکزی شهر یزد به طول 1180 متر حد فاصل بلوار شهید منتظر قائم و خیابان فرخی واقع شده است. کاربری‏های درمانی با تراکم بالا، از قبیل مطب‏ها، ساختمان‏های پزشکان، آزمایشگاه مرکزی، کلینک تخصصی وکلینک دندان‏پزشکی خاتم الانبیاء در دو طرف بلوار واقع شده است. علاوه بر آن، کاربری‏های تجاری که اکثراً مرتبط با خدمات پزشکی از قبیل داروخانه، عینک ساز، خدمات سمعک، آزمایشگاه، سونوگرافی و... در این بلوار مستقر هستند. ساختمان جدید در دست احداث با کاربری بهداشتی درمانی-تجاری در ابتدای بلوار، مقابل درمانگاه تخصصی خاتم الانبیاء نیز واقع شده است. بخش اول شامل بررسی مشخصات فیزیکی و هندسی معبر مورد مطالعه، تهیه آمار تردد ساعت اوج معبر مذکور، آمار پزشکان، آمار مراجعین به مراکز درمانی مستقر در معبر مورد نظر و شناخت مشکلات دسترسی و مراجعه به‏کاربری‏های درمانی وضع موجود می‏باشد.
اطلاعات با تهیه پرسش‏نامه نوع اول و اخذ نظر مراجعین به کلینک‏ها در سطح شهر یزد انجام شد. جامعه آماری این پرسش‏نامه طبق فرمول کوکران 384  نفر بود.
بخش دوم: شناسائی و اولویت‏بندی عوامل و ضوابط مؤثر بر مکان‏یابی مراکز درمانی، شامل دو مرحله می‏باشد: بررسی و جمع‏بندی ‏ضوابط و معیارهای وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی که در آن عوامل کیفی انتخاب زمین نسبت به کاربری‏های دیگر انجام شد.
به دو گروه، کاربری‏های سازگار و ناسازگار با کاربری درمانی تقسیم شدند. ضوابط شهرسازی و عوامل ترافیکی، در مکان‏یابی کاربری‏های درمانی نسبت به کاربری‏های دیگر و شبکه معابر پیرامون آن تأثیرگذار هستند و به‏ منظور اولویت‏بندی عوامل مؤثر بر مکان‏یابی مجتمع‏های پزشکی، پرسش‏نامه نوع دوم تهیه گردید. 24 عامل مؤثر به دو دسته تقسیم‏بندی شدند. دسته اول: عوامل بهداشت و درمان و شهرسازی و دسته دوم عوامل ترافیک می‏باشند. سپس از افراد متخصص نظرسنجی شد.
حجم نمونه از جامعه آماری 24 نفر، شامل مدیران تصمیم گیرنده در امر احداث ساختمان‏های بهداشتی-درمانی از معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شهید صدوقی یزد، مشاورین شهرساز که در تهیه طرح جامع و طرح تفصیلی شهر فعالیت دارند و متخصصین و مشاورین ترافیک و حمل ‏‏ونقل در شهر یزد، تشکیل شده است.
بخش سوم: مکان‏یابی و ارائه گزینه‏های مناسب برای احداث مجتمع‏های پزشکی جدید، شامل چهار مرحله می باشد: تجزیه و تحلیل نتایج دو پرسش‏نامه با نرم‏افزار SPSS-22، اولویت‏بندی معیارها و ضوابط مؤثر بر مکان‏یابی مراکز درمانی با استفاده از ‏نتایج تحلیل پرسش‏نامه نوع دوم که از مرحله قبل به‏دست آمده است. معیارهای حاصل شده به معیارهای اصلی مکان‏یابی مراکز درمانی با روش AHP در نرم‏افزار Expert Choice تبدیل شدند. در نهایت با استفاده از نرم‏افزار ArcGIS مکان‏یابی انجام و محل‏های جدید جهت احداث مجتمع‏های پزشکی، تعیین شد.
بخش چهارم: در این بخش، مدل‏سازی جهت مکان‏یابی مجتمع‏های پزشکی، ارائه گردید.
بر اساس اطلاعات به دست آمده از یک مدل رگرسیونی برازش داده شد که با توجه به مقدار ضریب تعیین (R Square) رابطه خطی محاسبه شد. هم‏چنین جدول آنالیز واریانس(ANOVA) برای رد یا پذیرش فرضیه برازش مدل خطی استفاده شد.
برای بررسی، حضور یا عدم حضور معیارها آزمون فرضیه از ضرایب مدل (Coefficient) استفاده شد که از معیار سطح معناداری(Sig) کمتر از  05/0  بهره گرفته شد.
نتایج مطالعات و تحلیل پرسش‏نامه نوع اول  نشان می‏دهد، حدودا  55 درصد پزشکان متخصص شهر یزد در بلوار شهید آیت ا... طالقانی مستقر هستند، 50 درصد مراجعین به کلینک تخصصی خاتم الانبیاء غیر بومی تشکیل می‏دهند، 8/68 درصد از مراجعین به مراکز درمانی از وسیله‏نقلیه شخصی (موتور سیکلت یا سواری) استفاده می‏کنند که از آن‏ها 9/40 درصد با مشکل کمبود پارکینگ مواجه بودند و 6/57 درصد از مراجعین، با جمع شدن مراکز درمانی در یک مجتمع یا شهرک در حاشیه شهر با راه‏های دسترسی مناسب و پارکینگ کافی و... موافق بودند. با در نظر گرفتن تعداد مراجعین به مراکز درمانی و میزان تردد ساعت اوج بلوار مورد نظر، لذا حدود 5/57 درصد ترافیک ساعت اوج تردد در بلوار مذکور مربوط به مراجعین مراکز درمانی تشکیل می‏دهند و مشکل اصلی ناشی از آن، تأخیرات و تأمین پارکینگ می باشد. که علیرغم پارک حاشیه‏ای وسایل ‏نقلیه در دو طرف بلوار و کوچه‏های منشعب از آن، کمبود 976 جای پارک برای مراجعین مراکز درمانی مستقر در بلوار در ساعت اوج، مشهود است.
با توجه به نتایج تحلیل اطلاعات پرسش‏نامه نوع دوم، هفت عامل اصلی از 24 عامل بر حسب اولویت انتخاب شد که شامل: مجاورت مرکز درمانی با شبکه ارتباطی درجه یک، فاصله مرکز درمانی از مسیل، فاصله مرکز درمانی از کارگاه‏های صنعتی، فاصله مرکز درمانی از مراکز درمانی موجود، فاصله مرکز درمانی تا مراکز تجاری عمده، فاصله مرکز درمانی از پایانه‏های اتوبوسرانی و فاصله تقاطع تا مرکز درمانی، می‏باشد.کد اخلاق این پژوهش IR.SSU.REC.1398.089 می‏باشد.
یافته‏ها
فرایند تحلیل سلسله مراتبی یکی از سیستم‏های جامع برای تصمیم‏گیری با معیارهای چندگانه(کمی وکیفی) که به هم وابسته است پس از فرموله کردن مسأله را اتخاذ نمود(14)، اولین گام در وزن‏دهی اجزاء یک مسئله با استفاده از روش AHP ، انجام مقایسات زوجی است.
 اطلاعات ورودی، از هفت معیار اصلی مکان‏یابی مراکز درمانی که از نتایج تحلیل پرسش‏نامه نوع دوم به دست آمده، تشکیل شده، و به صورت مقایسه دودویی ماتریسی در جدول 1 ارائه شده است.
جمع اوزان هفت معیار اصلی که در محیط نرم‏افزار Expert Choice، محاسبه شده است باید مساوی با یک باشد. بالاترین وزن 152/0 مربوط به معیار مجاورت مراکز درمانی با شبکه معابر اصلی بوده، و کمترین آن‏ها 13/0 متعلق به فاصله تقاطع از مراکز درمانی می‏باشد، وزن معیار فاصله‏های مرکز درمانی از مسیل، کارگاه‏های صنعتی، مراکز درمانی، مراکز تجاری و پایانه‏ها به ترتیب 146/0، 146/0، 144/0، 142/0، 141/0 بدست آمد.
پس از تعیین ضرایب شاخص‏ها، لازم است ‏سنجش شاخص‏ها در سطح محدوده مورد مطالعه انجام شود. در این مرحله با توجه به ‏حریم‏ها، ضوابط و مقررات و نظر کارشناسان و با در نظر گرفتن جدول نه کمیتی ساعتی، لایه‏ها در قالب طبقاتی گروه‏بندی و‏ بازه‏ها مشخص شدند (جدول2) و در نهایت عملیات مبتنی بر هم‏پوشانی لایه‏ها با توجه به ضرایب اهمیت هر یک از هفت معیار اصلی و زیر معیارهای آن‏ها صورت پذیرفت. این هفت معیار، لایه‏های اطلاعاتی مکان‏یابی مراکز درمانی(مجتمع‏های پزشکی) در سیستم اطلاعات جغرافیایی ArcGIS را تشکیل می‏دهد.
 
 
جدول 1: ماتریس مقایسه زوجی معیارهای اصلی در مکان‏یابی مراکز درمانی
  شبکه معابر مسیل کارگاه‏های صنعتی مراکز درمانی مراکز تجاری پایانه‏ها تقاطعات
شبکه معابر 04/1 04/1 06/1 07/1 08/1 17/1
مسیل 1 01/1 02/1 04/1 12/1
کارگاه‏های صنعتی 01/1 02/1 04/1 12/1
مراکز درمانی 01/1 02/1 11/1
مراکز تجاری 01/1 1/1
پایانه‏ها 09/1
تقاطعات              
 
جدول 2: نحوه ارزش‏گذاری شاخص‏های مکان‏یابی مراکز درمانی
شاخص بازه امتیاز مفهوم مرجع
مجاورت با شبکه ارتباطی درجه یک 0 تا 100 ۹ استقرار بسیار مناسب (15) 
100 تا 200 ۷ استقرار  مناسب
200 تا 300 ۵ استقرار نسبتا مناسب
300 تا 400 ۳ استقرار نامناسب
بیشتر از 400 ۱ بسیار نامناسب
فاصله از مسیل 0 تا 50 ۱ بسیار نامناسب نظر کارشناسان
50 تا 100 ۳ استقرار نامناسب
100 تا 150 ۵ استقرار نسبتا مناسب
150 تا 200 ۷ استقرار مناسب
بیشتر از 200 ۹ استقرار بسیار مناسب
فاصله از مراکز صنعتی 0 تا 200 ۱ بسیار نامناسب (16)
200 تا 400 ۳ استقرار نامناسب
400 تا 600 ۵ استقرار نسبتا مناسب
600 تا 800 ۷ استقرار مناسب
بیشتر از 800 ۹ استقرار بسیار مناسب
فاصله تا مراکز درمانی موجود 0 تا 300 ۱ بسیار نامناسب (15) 
300 تا 600 ۳ استقرار نامناسب
600 تا 900 ۵ استقرار نسبتا مناسب
900 تا 1200 ۷ استقرار مناسب
1200 تا 1500 ۹ استقرار بسیار مناسب
فاصله تا مراکز تجاری عمده 0 تا 300 ۱ بسیار نامناسب نظر کارشناسان
300 تا 600 ۳ استقرار نامناسب
600 تا 900 ۵ استقرار نسبتا مناسب
900 تا 1200 ۷ استقرار مناسب
بیشتر از 1200 ۹ استقرار بسیار مناسب
فاصله از پایانه‏های اتوبوسرانی 0 تا 150 ۱ بسیار نامناسب (16) 
150 تا 250 ۳ استقرار نامناسب
250 تا 350 ۵ استقرار نسبتا مناسب
350 تا 500 ۷ استقرار مناسب
بیشتر از 500 ۹ استقرار بسیار مناسب
فاصله تا تقاطع 0 تا 400 ۱ بسیار نامناسب (17) 
400 تا 800 ۳ استقرار نامناسب
800 تا 1200 ۵ استقرار نسبتا مناسب
1200 تا1600 ۷ استقرار مناسب
بیشتر از 1600 ۹ استقرار بسیار مناسب
 
 
در مرحله بعد تلفیق معیارهای وزن‏دار و تهیه نقشه مکان‏یابی مجتمع‏های پزشکی جدید در شهر یزد انجام شد. در این مرحله اقدام به تلفیق نتایج مقایسات زوجی  بر حسب عدد اهمیت و ارزش هر عاملی از عوامل اصلی مکان‏یابی انجام شد. با استفاده از منطق فازی، توابع عضویت و آنالیز هم‏پوشانی، نقشه‏های رستری (نقشه‏ها، شامل مجموعه‌ای از نقاط یا سلول‌هایی است که عوارض زمین را در یک شبکه منظم می‌پوشاند. به‌طوری‌که کل سطح گرافیکی نقشه به شبکه‌ای از سلول‌های ریز و منظم که پیکسل نیز نامیده می‏شود، تقسیم می‏شود)، مربوط به ترکیب معیارها و زیرمعیارها (1) و پس از حذف نقاط نامناسب در نهایت میزان تناسب سطح منطقه جهت احداث مجتمع‏های پزشکی جدید در سه طبقه، تقسیم‏بندی شدند.
جهت انجام مکان‏یابی در شهر یزد به عنوان نمونه موردی، ابتدا لایه زمین‏های بایر و لایه‏های مرتبط به هفت معیار اصلی تهیه تا پس از روی‏هم‏گذاری، مکان جدید جهت احداث مجتمع‏های پزشکی مشخص گردد. با توجه به نظر کارشناسان، زمین‏های بایر با مساحت بیشتر از 5000 مترمربع انتخاب و لایه مرتبط تهیه شد. لازم به ذکر است لایه‏های مربوط به هفت معیار اصلی بر اساس جدول 3 و به شرح ذیل تهیه گردید.ابتدا دسترسی به شبکه‏های ارتباطی اصلی بررسی شد. تأمین دسترسی سریع و به موقع  خانوارها به مراکز درمانی بمنظور جلوگیری از رساندن خسارات جبران ناپذیر به بیماران، از اهمیت بالا برخوردار می‏باشد، بنابراین نزدیکی و مجاورت مراکز درمانی با شبکه‏های ارتباطی درجه یک، مهمترین گزینه بوده است. در مرحله بعد توجه به توپوگرافی زمین از قبیل شیب تند، گسل و مسیل، از موارد مهم در مکان‏یابی کاربری‏ها علی‏الخصوص کاربری‏های درمانی می‏باشد. یکی از این معیارها رعایت فاصله مناسب از مسیل است. هر چه‏ فاصله کمتر منظور شود امتیاز کمتری به آن‏ها تعلق می‏گیرد. در مرحله بعد فاصله مراکز درمانی از کارگاه‏های صنعتی بررسی شد. صنایع، به علت ایجاد آلودگی‏ محیط زیست شامل آلودگی‏های صوتی و هوا، از کاربری‏های ناسازگار با مراکز بهداشتی محسوب می‏شود. لذا رعایت فاصله از آن‏ها از اصول اولیه مکان‏گزینی مراکز درمانی است. به‏همین دلیل هر چه مراکز درمانی از صنایع فاصله داشته باشند بر میزان ارزش آن‏ها افزوده می‏شود. یکی از عوامل مؤثر در مکان‏یابی، رعایت توزیع عادلانه، یکنواخت و دسترسی مطلوب جمعیت هر شهر به مراکز درمانی، محسوب می‏شود. بر همین اساس فاصله مناسب جهت هم‏پوشانی محل استقرار مراکز درمانی منظور شد، هر چه این فاصله کمتر شود امتیاز کمتری به آن تعلق می‏گیرد. مراکز تجاری عمده یکی از کاربری‏های مولد سفر محسوب می‏شود، که این امر باعث افزایش ترافیک معابر مجاور و اثرات زیست محیطی ناشی از تأخیرات از قبیل آلودگی هوا و صوتی، از جمله پیامدهای ناخوشایند آن است. لذا در مکان‏یابی مراکز درمانی، فاصله مناسب از این نوع کاربری‏ها، باید رعایت گردد. فاصله مناسب در مکان‏یابی مراکز درمانی با ایستگاه راه‏آهن و پایانه‏های اتوبوسرانی، باید بررسی و رعایت گردد. تأمین دسترسی سریع و مطلوب برای مراجعینی که از این نوع از سیستم حمل‏ونقل عمومی استفاده می‏کنند با تولید آلودگی‏های صوتی و هوا ناشی از ازدحام و تأثیر آن بر مراکز درمانی، باید همزمان منظور شود. از عوامل تأثیرگذار در مکان‏یابی مراکز درمانی، فاصله تقاطع تا مرکز درمانی می‏باشد. نوع تقاطع (چراغ‏دار یا غیر چراغ‏دار) و ‏عملکرد دسترسی‏های که در آن‏ها کاربری‏های مورد نظر مستقر هستند، نیز باید درنظر گرفته شود.
پس از روی‏هم‏گذاری لایه‏های مرتبط به هفت معیار اصلی که در مراحل قبلی انتخاب و وزن‏دهی شد و انطباق آن با نقشه کاربری اراضی  بایر شهر یزد، در نهایت نقشه محدوده زمین‏های پیشنهادی جهت احداث مجتمع‏های پزشکی در سه محل مشخص شد. سپس نقشه سه مکان پیشنهادی برای احداث مجتمع‏های پزشکی، با توجه به شاخص‏ها و معیارها در نظر گرفته شد، در سه اولویت تعیین و مشخص شد(شکل 1).
 
 
              
شکل 1: نقشه نهایی پس از تلفیق معیارهای وزن‏دار با زمین بایر و اولویت‏بندی نتایج مکان‏یابی مجتمع‏های پزشکی
 
جهت مکان‏یابی مجتمع‏های پزشکی بر اساس اطلاعات به دست آمده از پرسش‏نامه یک مدل رگرسیونی بر اساس کلیه معیارها به قرار زیر برازش داده شد که با توجه به مقدار ضریب تعیین (  963/0 R Square=) می­توان نتیجه گرفت که یک رابطه خطی بسیار قوی بین این معیارها و نمره کل وجود دارد. همچنین جدول آنالیز واریانس(ANOVA) حاکی از رد فرضیه عدم برازش مدل خطی است(Sig05/0). بنابراین، می­توان امیدوار بود که یک مدل مناسب خطی برای نمره کل بر اساس این معیارها وجود دارد. اما این مطلب بیان نمی­کند که تمامی معیارها کاندید حضور در مدل هستند. بنابراین برای بررسی، حضور یا عدم حضور معیارها آزمون فرضیه برای ضرایب مدل (Coefficient) صورت گرفت که با توجه به سطح معناداری(05/0Sig>)، حضور متغیرهای کارگاه‏های صنعتی و نزدیکی به ایستگاههای حمل‏ونقل عمومی غیرضروری است و باید از مدل حذف گردند.
با حذف دو معیار ذکر شده، مقدار ضریب تعیین (R Square) برابر با 998/0 به دست آمده که می­توان نتیجه گرفت که یک
 
رابطه خطی بسیار قوی بین این معیارها و نمره کل وجود دارد. هم‏چنین جدول آنالیز واریانس(ANOVA) حاکی از رد فرضیه عدم برازش مدل خطی است(05/0Sig>). بنابراین برای بررسی، حضور یا عدم حضور معیارها آزمون فرضیه برای ضرایب مدل (Coefficient) صورت گرفت که با توجه به‏سطح معناداری(05/0Sig>)، حضور کلیه معیارهای باقی­مانده در مدل معنادار است. نتایج ضرایب مدل رگراسیون مرحله دوم، رگرسیون اصلاح شده در جدول 3 ارائه شده است. بنابراین مدل رگرسیون برای پیش­بینی نمره کل مطابق رابطه 1 است.

 
که در آن:
X1   مجاورت مراکز درمانی با شبکه ارتباطی اصلی
X2   فاصله مراکز درمانی از مسیل
X3  فاصله مراکز درمانی مرتبط از یکدیگر
X4  فاصله مراکز درمانی از مراکز تجاری عمده
X5  فاصله تقاطع تا مرکز درمانی
 
 
جدول 3: ضرایب مدل رگراسیون اصلاح شده
 
Model
مجاورت با شبکه ارتباطی اصلی
Unstandardized Coefficients t
556/3
Sig.
002/0
B
703/0
Std. Error
198/0
فاصله از مسیل 881/0 152/0 777/5 0/000
فاصله مراکز درمانی مرتبط از یکدیگر 1/475 471/0 131/3 005/0
فاصله تا مراکز تجاری عمده و تولید کننده آلودگی 313/3 553/0 99/5 0/000
فاصله تقاطع تا مرکز درمانی 132/1 379/0 99/2 008/0
 
 
 
بحث و نتیجه‏گیری
خدمات بهداشتی-درمانی به ‏عنوان یکی از نیازهای اساسی جامعه و کاربری‏های درمانی از کاربری‏های مولد سفر از اجزای مهم شهر محسوب می‏شوند‏. مجتمع‏های پزشکی یکی از کاربری‏های درمانی که در حال حاضر با ساخت و سازهای روز افزون پس از تغییر کاربری مسکونی و به صورت متمرکز اطراف یکی از معابر هسته مرکزی شهر در حال انجام می‏باشد. در عمل در مطالعات مکان‏یابی مجتمع‏های پزشکی، بیش‏تر تأکید بر روی نیازسنجی انجام می‏شود، اما هدف این پژوهش شناخت مشکلات دسترسی به کاربری‏های درمانی موجود، تأثیر کاربری‏های درمانی بر شبکه معابر، جمع‏بندی و اولویت‏بندی عوامل مؤثر بر انتخاب زمین مراکز درمانی، مکان‏یابی مجتمع‏های پزشکی و ارائه مدل‏سازی مکان‏یابی مجتمع‏های پزشکی جدید می‏باشد. در این تحقیق از شاخص‏های متعدد علاوه بر شاخص‏های که در تحقیقات قبلی، استفاده شده است. با توجه به تأثیر این شاخص‏ها بر عملکرد معابر، دسترسی و عملکرد کاربری‏ها علی‏الخصوص کاربری‏های درمانی، مورد استفاده قرار گرفته است. با توجه به اینکه مسئله مورد بررسی یک چالش مکانی بوده، استفاده از توانمندی‏های سامانه اطلاعات جغرافیایی جهت نمایش معیارهای مکانی تأثیرگذار و فرموله کردن این معیارها تصمیمی مناسب به نظر می‏رسد. تعیین مکان بهینه، کارایی مجتمع‏های پزشکی را به حداکثر می‏رساند و خدمات بهتری را برای استفاده کنندگان ارائه می‏نماید.
آنچه که از نتایج تحقیقات داخلی و خارجی اشاره شده این است که برخی از فاکتورهای مؤثر در همه این تحقیقات مشترک می­باشد. این فاکتورها می­تواند معیاری برای مکان‏یابی در طراحی­های آتی باشد. ازجمله مهم ترین این عوامل می­توان به هم‏جواری کاربری درمانی با شبکه ارتباطی درجه یک اشاره نمود که در پژوهش­های ابراهیم زاده و همکاران (5، 2)، فعلی و همکاران (6)، پورشیخیان و همکاران (7) مشترک بوده و تأثیر آن بیشتر از سایر پارامترها می­باشد. دسترسی سریع، به موقع و ارزان به مراکز خدماتی بهداشتی و درمانی به عنوان مهمترین کاربری‏های شهری در ارتباط با تامین سلامت فرد و جامعه است، اهمیت فوق‏العاده‏ای دارد.
عامل تأثیرگذار دیگر که در تحقیقات مشترک می­باشد، فاصله از مراکز درمانی است که که در پژوهش­های خاکپور و همکاران(9)، وراثی و همکاران(10)، احد نژاد و همکاران(11)، غضنفری و همکاران(12) بیان شده است. در تحقیق تقوی و همکاران (13) از عوامل مکان‏یابی اشاره به شبکه ارتباطی، تراکم جمعیت، فضای سبز، کاربری اراضی، آتش نشانی، صنعتی و بهداشتی درمانی شده است. اما در پژوهش حاضر، علاوه بر عوامل بهداشت و درمان و شهرسازی شامل: هم‏جواری کاربری درمانی با شبکه ارتباطی درجه یک، فاصله از مسیل، فاصله از کارگاه‏های صنعتی و فاصله از مراکز درمانی(هم‏پوشانی)، که در انتخاب محل احداث مراکز درمانی مؤثر باشند، عوامل ترافیکی مربوط به کاربری‏های مولد سفر(مراکز تجاری عمده)،  کاربری‏های مورد نیاز  مراجعینی که از سیستم حمل‏ونقل عمومی استفاده می‏کنند با منظور کردن آلودگی‏های محیط زیست ناشی از آ‏ن‏ها(پایانه‏های اتوبوسرانی و ایستگاه راه‏آهن) و فاصله مرکز درمانی از تقاطع بعنوان مهمترین گلوگاه ترافیکی در شبکه معابر شهری محسوب می‏شود،  نیز منظور شده است.
باتوجه به ضوابط و دستورالعمل‏های ترافیک، در حال حاضر سطح خدمت بلوار مذکور در مرز محورهای بحرانی و دارای عملکرد نامطلوب محسوب می‏شود و مشکل تأمین پارکینگ مورد نیاز مراجعین در ساعات اوج مشهود است. با در نظر گرفتن رشد سالیانه مراجعین به مراکز درمانی، تولید سفر ساختمان بهداشتی درمانی-تجاری که در ابتدای بلوار مقابل درمانگاه تخصصی خاتم الانبیاء واقع شده است پس از تکمیل و بهره‏برداری، سیستم معابر اطراف خود را در مساحت زیادی تحت تأثیر قرار می‏دهد. لذا ظرفیت و سطح خدمت بلوار مورد مطالعه تا چند سال آینده، جوابگوی ترافیک  نمی‏باشد. در حال حاضر تأمین پارکینگ بعنوان یکی از مهمترین کاربری‏ها باید در کنار کاربری‏های دیگر منظور می‏شود.
 بررسی‏های انجام شده در مطالعات جامع حمل و نقل شهر یزد(18)، نشان می‏دهد استفاده از پارکینگ حاشیه‏ای در محدوده مرکزی شهر یزد، مشکلات متعدد  شامل کاهش ظرفیت معابر، کاهش سرعت متوسط حرکت وسایل‏نقلیه، افزایش زمان سفر، اثرات نا مطلوب زیست محیطی و آلودگی‏های ناشی از آن و افزایش هزینه را به دنبال داشته است.
در صورت مدیریت صحیح پارک حاشیه‏ای معابر، زمان سفر در معبر مورد مطالعه، به میزان 13 درصد کاهش می‏یابد.
 
 
 
 
 
 
با توجه به نتایج پرسش‏نامه نوع اول و نظر 6/57 درصد مراجعین با جمع شدن تمام مراکز درمانی در یک مجتمع یا شهرک در حاشیه شهر با راه‏های دسترسی مناسب و پارکینگ کافی و حل مشکل اسکان  مراجعین غیر بومی(بر حسب اظهارات آن‏ها)که حدودا 50 درصد مراجعین به کلینک تخصصی خاتم الانبیاء تشکیل می‏دهند، موافق بودند. با در نظر گرفتن نتایج مکان‏یابی این پژوهش و تعیین محل‏های جدید جایگزین وضع موجود مجتمع‏های پزشکی مستقر در دو طرف بلوار شهید آیت ا... طالقانی، این امر می‏طلبد مسئولین مربوطه زمینه‏ای انتقال مجتمع‏های پزشکی به محل‏های پیشنهادی فراهم و تدابیری جهت احداث شهرک سلامت با تمام امکانات، درمانی، دسترسی مناسب، پارکینگ کافی، امکانات رفاهی،.... و اسکان مناسب، جهت حل مشکلات فوق الذکر در دستور کار آن‏ها قرار دهند.
تضاد منافع
نویسندگان این مقاله اعلام می‏دارند که هیچگونه تضاد منافعی وجود ندارد.
تشکر و قدردانی
از همکاری صمیمانه همه شرکت کنندگان و عزیزانی که در تدوین این پژوهش یاری نمودند تشکر و قدردانی می‏گردد.

نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصي
دریافت: 1398/10/7 | پذیرش: 1399/1/11 | انتشار: 1399/4/10

ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA

ارسال پیام به نویسنده مسئول


بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/کلیه حقوق این وب سایت متعلق به طلوع بهداشت یزد می باشد.

طراحی و برنامه نویسی : یکتاوب افزار شرق

© 2015 All Rights Reserved | Tolooebehdasht

Designed & Developed by : Yektaweb